«Η Κρήτη του ΄δωσε τη ζωή και τα πινέλα
το Τολέδο καλύτερη πατρίδα
όπου αρχίζει με το θάνατο και φτάνει στην αιωνιότητα………….»
7 Απριλίου 1614 επιτάφιο σονέτο του Hortencio Felix Paravicino
το Τολέδο καλύτερη πατρίδα
όπου αρχίζει με το θάνατο και φτάνει στην αιωνιότητα………….»
7 Απριλίου 1614 επιτάφιο σονέτο του Hortencio Felix Paravicino
Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (1541 – 7 Απριλίου 1614), γνωστός επίσης με τo ισπανικό προσωνύμιο El Greco, δηλαδή ο Έλληνας, ήταν Kρητικός ζωγράφος, γλύπτης και αρχιτέκτονας της Ισπανικής Αναγέννησης.
απ΄το σύμπαν κλέβει το πιό περίφημο πινέλο ,
αυτό που έκαμε τη ζωή να σφύζει στο ξύλο και στο πανί .
" το όνομα αυτό , που είναι άξιο για μια πνοή ,
πιό ισχυρή από εκείνη που γεμίζει τη σάλπιγγα της Φήμης , απλώνεται και λάμπει πάνω σ΄αυτό το μάρμαρο το βαρύ .
Γονάτισε και προχώρησε .΄Εδώ βρίσκεται ο Γκρέκο .
Η μελέτη του έδωσε τα μυστικά της Τέχνης ,
η Τέχνη του αποκάλυψε τα μυστικά της Φύσεως ,
η ΄Ιρις του έδωσε το χάρισμα των χρωμάτων,
ο Φοίβος το δώρο του φωτός
και ο Μορφέας του χάρισε τις σκιές του ".
( Από τον τάφο του Γκρέκο )
7 Απριλίου 1614 - στις 7 Απριλίου 2014 , συμπληρώθηκαν 400 χρόνια από το θάνατο του παγκόσμιου Έλληνα ζωγράφου της Αναγέννησης Δομήνικου Θεοτοκόπουλου του “El Greco”
( o Έλληνας , o ορθόδοξος, o κρητικός ζωγράφος του Τολέδο ) .
http://voiceofthelambs.blogspot.gr/…/El%20Greco-%20%CE%94%C…
Το έτος 2014, 400 χρόνια από τον θάνατο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, είχε ανακηρυχθεί ως «Έτος Greco» κατά τη διάρκεια του οποίου πραγματοποιήθηκαν πλήθος εκδηλώσεων σε Ελλάδα και εξωτερικό με την ίδια αφορμή, και στην Ισπανία μιας και πρόκειται για τον καλλιτέχνη που οι ρίζες του εντοπίζονται και στις δύο χώρες." το όνομα αυτό , που είναι άξιο για μια πνοή ,
πιό ισχυρή από εκείνη που γεμίζει τη σάλπιγγα της Φήμης , απλώνεται και λάμπει πάνω σ΄αυτό το μάρμαρο το βαρύ .
Γονάτισε και προχώρησε .΄Εδώ βρίσκεται ο Γκρέκο .
Η μελέτη του έδωσε τα μυστικά της Τέχνης ,
η Τέχνη του αποκάλυψε τα μυστικά της Φύσεως ,
η ΄Ιρις του έδωσε το χάρισμα των χρωμάτων,
ο Φοίβος το δώρο του φωτός
και ο Μορφέας του χάρισε τις σκιές του ".
( Από τον τάφο του Γκρέκο )
7 Απριλίου 1614 - στις 7 Απριλίου 2014 , συμπληρώθηκαν 400 χρόνια από το θάνατο του παγκόσμιου Έλληνα ζωγράφου της Αναγέννησης Δομήνικου Θεοτοκόπουλου του “El Greco”
( o Έλληνας , o ορθόδοξος, o κρητικός ζωγράφος του Τολέδο ) .
http://voiceofthelambs.blogspot.gr/…/El%20Greco-%20%CE%94%C…
Δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος να γνωρίσεις πραγματικά κάποιον από το να περπατήσεις στα βήματά του.
Να δεις τις παραστάσεις και τις εικόνες που τον ενέπνευσαν, να περπατήσεις στα σοκάκια που περιδιάβαινε και πάρεις μια μικρή γεύση από την ζωή του, έτσι όπως την βίωνε ο ίδιος και όχι έτσι όπως την περιγράφουν τα βιβλία.
Για το λόγο αυτό, στα πλαίσια της μελέτης της ζωής και του έργου του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, οι υπεύθυνοι καθηγητές του προγράμματος “Βυζαντινές Προσωπογραφίες- Δομήνικος Θεοτοκόπουλος”
διοργάνωσαν και υλοποιήσαν με μεγάλη επιτυχία την πενταήμερη επίσκεψή μας από (31/3 -4/4)
το 2014 στην Ισπανία ( Μαδρίτη , Τολέδο, Εσκοριάλ.)
Βαδίζοντας στα βήματα του Ελ Γκρέκο ξεκινήσαμε νωρίς το πρωί, με προορισμό το γραφικό Τολέδο.
Λίγο πριν φτάσουμε στο Τολέδο κάναμε μια στάση να απολαύσουμε την πανοραμική θέα της Μεσαιωνικής πόλης που περιτριγυρίζεται από τον ποταμό Τάγο.
Σταθήκαμε στο σημείο εκείνο όπου πριν από 400 χρόνια ο ίδιος
ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος στάθηκε για να ζωγραφίσει την όμορφη πόλη του Τολέδου.
μια πόλη που έχει δει να ξετυλίγονται μπροστά της αιώνες ιστορίας, χωρίς να υποστεί αλλοίωση η όψη της, μια πόλη μυστηριώδης και κλειστή, με ανηφοριές και κατηφοριές, με έναν επιβλητικό καθεδρικό ναό, όμως αυτό που σε αγγίζει περισσότερο, είναι αυτή η αίσθηση ότι σ’ αυτόν τον τόπο σταμάτησε ο χρόνος εδώ και αρκετούς αιώνες .
O επιβλητικός Καθεδρικό Ναός Santa Maria ναός, γοτθικής αρχιτεκτονικής που χτίστηκε περί τον 13ο αιώνα δεσπόζει στο κέντρο της πόλης του Τολέδου.
Μέσα στο ναό εκτίθενται έργα σπουδαίων καλλιτεχνών όπως του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, του Goya, του Velasquez και του Rubens.
Ένα από αυτά τα έργα ήταν το “Εl Espolio” του Δομήνικου
Θεοτοκόπουλου όπου κυριαρχεί το έντονο κόκκινο του μανδύου του Χριστού.
![]() |
| Εl Espolio - El Greco |
Μια σκηνή φορτισμένη από υψηλή θεολογία και δοσμένη με τον πιο ιδιαίτερο και όμορφο τρόπο αποτέλεσε την πρώτη μας “πραγματική” επαφή με το έργο του Ελ Γκρέκο .
Το θέμα του διαμερισμού των ιματίων του Χριστού απεικονίζεται πολύ σπάνια από τη χριστιανική εικονογραφία.
Ίσως, γιατί η σκηνή της απογύμνωσης του Χριστού από τα ιμάτιά του, λίγο πριν την τραγική στιγμή της σταύρωσης, δεν αναφέρεται στα αναγνωρισμένα ευαγγέλια.
Ωστόσο, παρά το αφηγηματικό κενό των επίσημων κειμένων, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι το γεγονός πρέπει να συνέβη, αφού στα ευαγγέλια υπάρχει εδάφιο που εξιστορεί ότι οι στρατιώτες έπαιξαν στα ζάρια το χιτώνα του Χριστού
(«Διεμερίσαντο τα ιμάτιά μου εαυτοίς, και επί τον ιματισμόν μου έβαλον κλήρον», βλ. Κατά Ιωάννην κεφ. ΙΘ στ. 24).
Το επεισόδιο της απογύμνωσης περιγράφεται με λεπτομέρειες μόνο στο απόκρυφο ευαγγέλιο του Νικόδημου.

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος απεικόνισε με δραματική ένταση αυτή τη συγκλονιστική στιγμή του μαρτυρίου του Χριστού σε μία ελαιογραφία που θεωρείται ένα από τα πολλά αριστουργήματά του.
Ο πίνακας προοριζόταν για τον καθεδρικό ναό του Τολέδου και σήμερα συμπεριλαμβάνεται στα πολύτιμα εκθέματα της Παλαιάς Πινακοθήκης του Μονάχου.
Η σύνθεση είναι χωρίς προοπτική, σχεδόν βυζαντινή, αλλά και ταυτόχρονα πολύ κοντά στο μανιερισμό του μεγάλου ζωγράφου. Ανάμεσα σ᾽ένα πλήθος εξαγριωμένων ανθρώπων που σχεδόν δεν ξεχωρίζουν λόγω της ομοιομορφίας των χρωμάτων και των σκληρών τους μορφών, ο γλυκύτατος φωτεινός Χριστός προχωρά προς τη θυσία, φορώντας το κόκκινο χιτώνα που ένας από το πλήθος ετοιμάζεται να λύσει τη ζώνη και να του τον αφαιρέσει.
Η σύνθεση είναι χωρίς προοπτική, σχεδόν βυζαντινή, αλλά και ταυτόχρονα πολύ κοντά στο μανιερισμό του μεγάλου ζωγράφου. Ανάμεσα σ᾽ένα πλήθος εξαγριωμένων ανθρώπων που σχεδόν δεν ξεχωρίζουν λόγω της ομοιομορφίας των χρωμάτων και των σκληρών τους μορφών, ο γλυκύτατος φωτεινός Χριστός προχωρά προς τη θυσία, φορώντας το κόκκινο χιτώνα που ένας από το πλήθος ετοιμάζεται να λύσει τη ζώνη και να του τον αφαιρέσει.
Στην άκρη αριστερά του πίνακα ο ζωγράφος έχει προσθέσει και τις τρεις Μαρίες να παρακολουθούν με απέραντη θλίψη τη σκηνή.
Στο μουσείο κλασσικής Τέχνης “Πράδο” Prado της Μαδρίτης δεσπόζει η Πεντηκοστή, όπως ονομάζεται, και είναι ασφαλώς ένα από τα αριστουργήματά του.
![]() |
| El Greco, Η Πεντηκοστή. Γύρω στα 1600. Museum Prado. Μαδρίτη |
Στο έργο απεικονίζεται η δραματικότητα της στιγμής που το Άγιο Πνεύμα ως λευκό περιστέρι "φωτίζει" τους έκπληκτους Αγ. Αποστόλους και τους χαρίζει τη δυνατότητα να μιλήσουν και να διαδώσουν το λόγο του Κυρίου σε πολλές διαφορετικές γλώσσες.
Ο "φωτισμός" ή η επιφοίτηση του Αγ. Πνεύματος δηλώνεται με τη μορφή της πύρινης γλώσσας πάνω από τα κεφάλια των Αποστόλων, ενώ στο κέντρο της πολυπρόσωπης σύνθεσης βρίσκεται η Παναγία που διακρίνεται από το κόκκινο και μπλε χρώμα της ενδυμασίας της.
Έχει υποστηριχθεί ότι η μορφή του γενειοφόρου φαλακρού απόστολου (δεύτερος από τα δεξιά), που κοιτά προς τους θεατές, αποτελεί αυτοπροσωπογραφία του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου ή είναι προσωπογραφία του φίλου του Antonio de Covarrubias.
Έπειτα επισκεφθήκαμε τον ναό όπου εκτίθεται το μεγαλοπρεπές έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, “Η ταφή του Κόμη Οργκάθ.”
Στον τεράστιο αυτόν πίνακα, ο Ελ Γκρέκο, είναι αποκομμένος από τον μανιερισμό και αναδεικνύει την ελευθερία του στη φόρμα και στο χρώμα, στοιχεία που συνάδουν στο ανήσυχο πνεύμα του. Συνάμα εμφανίζεται ως υπέροχος προσωπογράφος.
Πράγματι για λίγο κλείσαμε τα μάτια στο Τολέδο και αισθανθήκαμε τον αύρα του Ελ Γκρεκο, σαν να ήταν δίπλα μας εκείνη την στιγμή.
Κάθε πίνακάς του ήταν και ένα ταξίδι, ένα ταξίδι μες στα χρώματα και στα συναισθήματα.
Η ταφή του κόμητος του Οργκάθ
το μεγαλειώδες έργο που ζωγράφισε ο Ελ Γκρέκο κατόπιν παραγγελίας του Andrés Núñez, εφημερίου της εκκλησίας Σάντο Τομέ για το παρεκκλήσιο της Παρθένου,
το δημιούργησε ο ζωγράφος μεταξύ των ετών 1586-1588.
Σήμερα εκτίθεται χωριστά από τα υπόλοιπα έργα του
που τα βλέπει κανείς στο Μουσείο Ελ Γκρέκο στο Τολέδο.
Ο εκστατικός επισκέπτης έχει ήδη πληροφορηθεί ότι πρόκειται για έναν από τους πιο σημαντικούς πίνακες που έφτιαξε ποτέ ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, γι’αυτό στέκεται με θαυμασμό μπροστά του, προσπαθώντας ν’ανακαλύψει κάτι που οι ιστορικοί της τέχνης δεν έχουν ήδη αναλύσει.
Πέρα από το μέγεθος του έργου και από το θέμα του που προκαλούν ούτως ή άλλως δέος, εδώ υπάρχουν και οι λεπτομέρειες. Τα πρόσωπα, για παράδειγμα. Ο ίδιος ο Ελ Γκρέκο έχει φροντίσει να τοποθετήσει τον εαυτό του μέσα στον πίνακα –βρίσκεται στην ομάδα των ανδρών που βλέπει κανείς κάτω αριστερά και είναι ο μόνος που κοιτάζει τον θεατή στα μάτια. Όλοι οι υπόλοιποι έχουν το βλέμμα τους στραμμένο κάπου αλλού, άλλος δεξιά, άλλος αριστερά, άλλος επάνω και άλλος κάτω.
Ο αποθανών Κόμης του Οργκάθ μέγας φιλάνθρωπος του 14ου αιώνος οδεύει προς τους ουρανούς όπου τον αναμένουν η Παναγία και ο Χριστός για να τον υποδεχτούν με όλη την στοργή που του αξίζει. Ο θρύλος λέει ότι την ημέρα της ταφής του δυο Άγιοι, ο Άγιος Αυγουστίνος και ο Άγιος Στέφανος, κατέβηκαν στην γη για να τον θάψουν με τα χέρια τους μπροστά στο πλήθος που παρακολουθούσε κατάπληκτο.
Απέναντί μας, στον φωτισμένο τοίχο, ο πίνακας του Οργκάθ.
Γιγάντιο άνθος που έσκασε, άνοιξε πέταλα και φανερώνεται η ιδέα ιδιοφυούς νου, ο ανασασμός ψυχής περίπλοκης, κατασταλαγμένης όμως.
Κι από παντού, σαν πέπλο, σαν αχλύ, σαν από πηγή φωτός ανεξάρτητη απ’ τον ζωγράφο, η ανταύγεια του Πνεύματος του ζωοποιού που κινεί τους ανθρώπους και τ’ αληθινά έργα τους και τα κάνει ν’ ανυψώνονται πάνω απ’ τα υλικά τους.
Πρόκειται για πίνακα μεγάλου σχήματος.
Έχει διαστάσεις, 4,80 μ. επί 3,60 μ. κι ολοκληρώθηκε λίγο πριν τα Χριστούγεννα του 1586, εποχή ωριμότητας του Θεοτοκόπουλου.
Αναπαριστά τον ενταφιασμό του ήρωα Οργκάθ την ώρα που η πενθούσα συντροφιά των ευγενών Τολεδιάνων βλέπει έκπληκτη να συμβαίνει μπροστά της ένα θαύμα: Εμφανίζονται κατά την ταφή στη γη ο Αγιος Στέφανος κι ο Αγιος Αυγουστίνος επιθυμώντας να τιμήσουν τον ενάρετο νεκρό.
Με στοργή σκύβουν κι ανασηκώνουν το πεσμένο του κορμί ενώ πάνω απ’ τα κεφάλια και τις λαμπάδες ανοίγει ο ουρανός.
Αγγελοι κι άγιοι γύρω απ’ τον Χριστό Παντοκράτορα παρακολουθούν τη λυτρωμένη ψυχή του Οργκάθ να παίρνει τη θέση της ανάμεσά τους.
Στην ορθόδοξη ανατολική εικονογραφία, η ψυχή παρουσιάζεται σαν βρέφος.
Γι’ αυτό κι εδώ ένας βιαστικός άγγελος σέρνοντας τήν, σαν σπάθα, μακριά φτερούγα του, με ορμητική κίνηση ανυψώνεται κρατώντας προσεχτικά στην αγκαλιά του την ελευθερωμένη ψυχή σαν νεογέννητο.
Θανάτω θάνατον πατήσας κι η ζωή αποδεικνύει τις αιώνιες δυνατότητές της.
Τούτο το έργο θεολογεί.
Μιλάει για τη φύση του ανθρώπου, για τη φύση του θείου και,
το σπουδαιότερο, ερμηνεύει τον θάνατο.
Τα επίπεδα του βίου, το πέρασμα στον ουρανό, η κλίμαξ,
οι πρεσβείες της Θεοτόκου, το πάθος, ο θρήνος, η δόξα.
Σπάνια ένα καλλιτέχνημα διδάσκει τόσο λεπταίσθητα την πίστη του δημιουργού του.
Χωρίς κήρυγμα, δίχως απλοϊκές επεξηγήσεις, δίχως κραυγές και δάκρυα, πολύ μακριά από τον εύκολο υπερσυναισθηματισμό της δυτικής θρησκευτικής τέχνης.
Εμφανίζεται σαν ρεαλιστικό απόσπασμα ζωής αληθινής καί ατέρμονης όπου ένα μαχαίρι τέμνει τη φλούδα των γεγονότων για να μπορείς να ατενίζεις από κάτω τα ορατά και τα αόρατα να γίνονται ένα.
Την κίνηση του αιώνα να καθηλώνεται για ν’ ανατείλει η αιωνιότητα.
Τα δύσκολα να γίνονται απλά, τ’ ακατανόητα κατανοητά, τ’ ανέλπιστα να πραγματώνονται μπροστά στα μάτια σου.
Οι θνητοί, οι άγιοι κι οι άγγελοι δεν διαφέρουν στη μορφή.
Ο σπόρος του αγίου, ο σπόρος του αγγέλου πρέπει να εμφωλεύουν κάτω απ’ τις μαύρες σφιχτές στολές των ευγενών, στις καρδιές των θνητών τούτου του φευγαλέου κόσμου.
Όλοι τους, οι κάτω και οι πάνω, είναι άνθη που άνθισαν από το ίδιο σκληρό χώμα κι ανάλογα με το ύψος της ψυχής η σάρκα γίνεται όλο και πιο διάφανη στο άχτιστο φως που από ψηλά ρέει.
Πάνω από τα επίγεια εμφανίζεται η ουσία του Ουρανού.
Σε μάζες από κινούμενα σύννεφα ανθίζει εκτυφλωτική η Δόξα του Θεού, η Γκλόρια.
Ανθίζει ο κόσμος των αγίων, των αγγέλων, των ψυχών και, στην κορυφή, τυλιγμένος σε πάλλευκο ύφασμα, σε πάλλευκο που τόσο δύσκολα ζωγραφίζεται, ο μελαχρινός Χριστός του Θεοτοκόπουλου απλώνει τα χέρια προς τους πενθούντες, τους κοπιώντες, τους διψώντες για δικαιοσύνη.
Όλα τώρα τα αβάσταχτα της ζωής άλαφρώνουν, όλα τα παράλογα βρίσκουν τον λόγο τους, όλα τα παρανοϊκά ισορροπούν.
Η Δόξα του Πνεύματος σώζει τον κόσμο.
«Δίχως την Γκλόρια», γράφει ο Μπαρρές, «το έργο τούτο θα ήταν μια Ιωάννα της Λωραίνης χωρίς τις εξ ουρανού φωνές της».
Όχι, ο θάνατος δεν είναι τέλος ζωής, δεν είναι επίφαση ματαιότητας, δεν είναι ύβρις και αφανισμός.
Είναι το επιστέγασμα, η απονομή δικαιοσύνης, το κλείσιμο ενός τέλειου κύκλου.
Ο νεκρός κόμης λυγίζει κι ακουμπά μ’ εμπιστοσύνη σε χέρια πονετικών αγίων, κάτω απ’ το στοργικό βλέμμα συντρόφων.
Το πρόσωπο του, άδειο πια από αίμα ζωής, παίρνει τη χλωμάδα που απλώνει το γαλάζιο φως μιας παγωμένης σελήνης.
Οδηγείται στον τάφο σφιχτοδεμένος την σιδερένια στολή του ιππότη.
Πολεμιστής στη ζωή και στον θάνατο.
Το επιτάσσει ο ιερός νόμος της Ισπανίας, της Κρήτης πιο πίσω. Το χρέος.
Ούτε λουλούδια, ούτε μώβ πέπλα, ούτε διάκοσμος, νεκρικός.
Δεν υπάρχουν καν γυναίκες μήπως κι ο ακράτητος θρήνος τους εκτρέψει προς τον συναισθηματισμό εκείνο που το έργο θέλει να περισώσει: Ενα πυκνό, βουβό πάθος.
Την φλεγόμενη πνευματικότητα που μονάχα ένα κλειστό αντρικό τάγμα μπορεί να ασκήσει.
Το ασκητικό ιδεώδες που πυρπολούσε τον Γκρέκο δεν τον άφησε να γαληνέψει ποτέ σε δόξα και σε πλούτη.
Εδώ η οδύνη είναι τόσο βαθειά που μένει άφωνη.
Δεν ξεθυμαίνει, αργά λιώνει τα μάγουλα, τα μέτωπα που έχουν το χρώμα και την ύλη του κεριού.
Ό,τι περισσότερο μαγνητίζει με τη δύναμή του σε τούτο τό απέραντο γεγονός είναι ο αμίλητος κύκλος των αρχόντων του Τολέδου, το ύφος με το όποιο αντιμετωπίζουν όσα οριακά συμβαίνουν μπροστά τους.
Είναι ασφαλώς το ίδιο το ύφος του ζωγράφου τους, η εσωτερική του στάση, η πνευματική θέση του απέναντι στον θάνατο και στα μετά τον θάνατο.
Αν είναι έτσι όπως γράφουν οι πατέρες της Εκκλησίας μας, πως η βασιλεία του Θεοΰ «κλέπτεται» από τους εραστές της αιωνιότητας, με τούτη εδώ τη ζωγραφική εκείνος άπλωσε με τόλμη το χέρι στον Παράδεισο.
Ολοκλήρωσε την έσώτατη και πειστικότατη αναφορά του για όσα αντίκρυσε τις στιγμές της έκστασης.
Για το ίδιο το μυστικό της ζωής όπως κατόρθωσε με προσευχή και με τέχνη να αποσπάσει.
Μυημένος στα μυστήρια της βυζαντινής αγιογραφίας στην Κρήτη, θα νήστευε πιθανόν και επί μέρες θα προσευχόταν προτού πιάσει το πινέλο στα χέρια του.
Γιατί οι ορθόδοξοι αγιογράφοι θεωρούν πως το έργο που τελικά θα δημιουργηθεί στο τελάρο τους, στον τοίχο, στο χαρτί ή στο σανίδι τους είναι έργο θεόσταλτο.
Ο εμπνευσμένος καλλιτέχνης στην πραγματικότητα δεν είναι παρά ο δέκτης πνοής θείας, δανείζει το χέρι του για μια δημιουργία πού δεν τού ανήκει.
Γι’ αυτόν το λόγο και θα υπογράψει, «χειρ Νικοδήμου εποίει» ή «χειρ Θεοφάνους εποίει» ή «χειρ Δομηνίκου εποίει» όπως εχάραξε κάτω από ορισμένα έργα του κι εκείνος.
Οι μορφές των ευγενών της πόλης που πενθούν τον νεκρό Οργκάθ είναι μορφές περισυλλογής.
Αναδύονται μέσα από τον δαντελένιο ισπανικό γιακά σαν από ανοιγμένες καμέλιες.
Ατενίζουν με γνώση και επίγνωση.
Τα ωραία μακριά τους δάχτυλα σχολιάζουν σεμνά.
Η φροντισμένη κομψότητά τους καμιά επίδειξη δεν κρύβει.
Από ευπρέπεια καί σεβασμό είναι καλοντυμένοι.
Η σοβαρότητα κι η πίστη τους υφαίνουν κλοιό ασφαλείας γύρω απ’ το φοβερό μυστήριο και πείθουν ακόμα περισσότερο για την πραγματικότητα του εξωπραγματικού.
Οι ίδιοι αποδέχονται το θαύμα με συγκρατημένη ανατριχίλα μια κι η αναμονή θαύματος είναι ζυμωμένη με την χριστιανική τους παιδεία.
Αναρριγούν αλλά δεν απορούν.
Πρόκειται για άντρες εκπαιδευμένους στα όπλα της ζωής, του θανάτου, και του θαύματος που τα συνδέει.
Δεν θαυμάζουν υστερικά, δεν διατυμπανίζουν αισθήματα.
Παραστέκουν σεμνοί μάρτυρες του συνταρακτικού, φορείς ήθους ακλόνητου αλλά ευφυούς, σταθερού αλλά και ευλύγιστου.
Με αρετή και με τόλμη παραστέκουν.
Με αρετή που προσκαλεί το θείο να φανερωθεί και με τόλμη να πιστέψουν εκείνα που είναι απίστευτα για τον μέτριο νου.
Εχουν εντέλει τα πρόσωπα που αξίζουν σε μιαν αξιοπρεπή, καλότυχη πολιτεία:
Αρχόντων ικανών να εμπνεύσουν αξίες ηθικές στους συμπολίτες τους.
Κι εκεί, στ’ αριστερά, ανάμεσα στις ευγενικές κεφαλές, ο μόνος που ξεφεύγει απ’ την γενική κίνηση και μάς κοιτάζει κατάματα, είναι εκείνος που θεωρείται ως η πιθανότερη αυτοπροσωπογραφία του Γκρέκο.
Μάς κοιτάζει πίσω απ’ τον χαμένο καιρό.
Πάντοτε παρών. Ήδη απόμακρος από τα συμβάντα που ιστορεί, ελευθερωμένος από τον ιστορικό χρόνο, ανέγγιχτος απ’ τους τέσσερις αιώνες αυταπάτης, μόχθου, λήθης και ματαιότητας που σαν άμμος θα πέσουν ανάμεσα στο τότε και στο τώρα.
Ανάμεσα στην ώρα που με ψιλό πινέλο χρωμάτισε τούτο το δυνατό κρητικό βλέμμα και στην ώρα που σήμερα, Μεγάλη Τετάρτη, ήρθαμε ώς εδώ και σταθήκαμε αντίκρυ του.
πηγή: Aντίφωνο Από το ταξιδιωτικό αφήγημα «Λουλούδι της κανέλλας», εκδόσεις Φιλιππότη
Ο Ενταφιασμός του Αγίου (ονομάζεται επίσης και Η ταφή του Χριστού) είναι ένα έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (El Greco), που φιλοτεχνήθηκε μεταξύ των ετών 1568 και 1576. Φυλάσσεται στην Εθνική Πινακοθήκη (Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου) στην Αθήνα.
Το θέμα του έργου απεικονίζει την ταφή του Χριστού.
Συγκεκριμένα οι Νικόδημος και Ιωσήφ της Αριμαθείας τοποθετούν τον Χριστό στον τάφο με την Παναγία, τον Ιωάννη και την Μαρία Μαγδαληνή να παρακολουθούν.
Η ταφή του Χριστού (τέμπερα και λάδι σε ξύλο διαστάσεων 51,5 x 42,9
Θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα που φιλοτέχνησε ο Έλληνας καλλιτέχνης στο διάστημα της παραμονής του στη Βενετία.
Στο έργο αυτό φαίνονται οι επιρροές του Θεοτοκόπουλου από την βυζαντινή τέχνη καθώς και από την αντίστοιχη της Δύσης.

Ο Άγιος Σεβαστιανός (1577-78, Μουσείο Καθεδρικού Ναού τής Παλένθια), φιλοτεχνήθηκε περίπου το 1577-8 και αποτέλεσε το πρώτο γυμνό σε φυσικό μέγεθος που ζωγράφισε, πιθανώς εμπνευσμένος από τον Λαοκόοντα, γλυπτική σύνθεση της Ελληνιστικής περιόδου, στο Βατικανό.Στα τέλη του 16ου αιώνα και στις αρχές του 17ου, ανέλαβε πολυάριθμες παραγγελίες, με σημαντικότερες εκείνες για το Ίδρυμα της Doña María de Aragon στη Μαδρίτη (1596-1600) και τo παρεκκλήσιο του Αγίου Θωμά στο Τολέδο (1597-9).
Σε αυτή την περίοδο ανήκει και ο πίνακας Έκσταση του Αγίου Φραγκίσκου που εντοπίστηκε για πρώτη φορά από Πολωνούς ειδικούς το 1974 και η αυθεντικότητά του επιβεβαιώθηκε το 2009.
Εντάσσεται σε μία σειρά συνθέσεων με κεντρικό πρόσωπο τον Άγιο Φραγκίσκο σε διάφορες σκηνές και παραλλαγές, αρκετές από τις οποίες, ωστόσο, αποδόθηκαν στοεργαστήριο και σε μαθητές του.

Ο εκστατικός επισκέπτης έχει ήδη πληροφορηθεί ότι πρόκειται για έναν από τους πιο σημαντικούς πίνακες που έφτιαξε ποτέ ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, γι’αυτό στέκεται με θαυμασμό μπροστά του, προσπαθώντας ν’ανακαλύψει κάτι που οι ιστορικοί της τέχνης δεν έχουν ήδη αναλύσει.
Πέρα από το μέγεθος του έργου και από το θέμα του που προκαλούν ούτως ή άλλως δέος, εδώ υπάρχουν και οι λεπτομέρειες. Τα πρόσωπα, για παράδειγμα. Ο ίδιος ο Ελ Γκρέκο έχει φροντίσει να τοποθετήσει τον εαυτό του μέσα στον πίνακα –βρίσκεται στην ομάδα των ανδρών που βλέπει κανείς κάτω αριστερά και είναι ο μόνος που κοιτάζει τον θεατή στα μάτια. Όλοι οι υπόλοιποι έχουν το βλέμμα τους στραμμένο κάπου αλλού, άλλος δεξιά, άλλος αριστερά, άλλος επάνω και άλλος κάτω.
Ο αποθανών Κόμης του Οργκάθ μέγας φιλάνθρωπος του 14ου αιώνος οδεύει προς τους ουρανούς όπου τον αναμένουν η Παναγία και ο Χριστός για να τον υποδεχτούν με όλη την στοργή που του αξίζει. Ο θρύλος λέει ότι την ημέρα της ταφής του δυο Άγιοι, ο Άγιος Αυγουστίνος και ο Άγιος Στέφανος, κατέβηκαν στην γη για να τον θάψουν με τα χέρια τους μπροστά στο πλήθος που παρακολουθούσε κατάπληκτο.
Απέναντί μας, στον φωτισμένο τοίχο, ο πίνακας του Οργκάθ.
Γιγάντιο άνθος που έσκασε, άνοιξε πέταλα και φανερώνεται η ιδέα ιδιοφυούς νου, ο ανασασμός ψυχής περίπλοκης, κατασταλαγμένης όμως.
Κι από παντού, σαν πέπλο, σαν αχλύ, σαν από πηγή φωτός ανεξάρτητη απ’ τον ζωγράφο, η ανταύγεια του Πνεύματος του ζωοποιού που κινεί τους ανθρώπους και τ’ αληθινά έργα τους και τα κάνει ν’ ανυψώνονται πάνω απ’ τα υλικά τους.
Πρόκειται για πίνακα μεγάλου σχήματος.
Έχει διαστάσεις, 4,80 μ. επί 3,60 μ. κι ολοκληρώθηκε λίγο πριν τα Χριστούγεννα του 1586, εποχή ωριμότητας του Θεοτοκόπουλου.
Αναπαριστά τον ενταφιασμό του ήρωα Οργκάθ την ώρα που η πενθούσα συντροφιά των ευγενών Τολεδιάνων βλέπει έκπληκτη να συμβαίνει μπροστά της ένα θαύμα: Εμφανίζονται κατά την ταφή στη γη ο Αγιος Στέφανος κι ο Αγιος Αυγουστίνος επιθυμώντας να τιμήσουν τον ενάρετο νεκρό.
Με στοργή σκύβουν κι ανασηκώνουν το πεσμένο του κορμί ενώ πάνω απ’ τα κεφάλια και τις λαμπάδες ανοίγει ο ουρανός.
Αγγελοι κι άγιοι γύρω απ’ τον Χριστό Παντοκράτορα παρακολουθούν τη λυτρωμένη ψυχή του Οργκάθ να παίρνει τη θέση της ανάμεσά τους.
Στην ορθόδοξη ανατολική εικονογραφία, η ψυχή παρουσιάζεται σαν βρέφος.
Γι’ αυτό κι εδώ ένας βιαστικός άγγελος σέρνοντας τήν, σαν σπάθα, μακριά φτερούγα του, με ορμητική κίνηση ανυψώνεται κρατώντας προσεχτικά στην αγκαλιά του την ελευθερωμένη ψυχή σαν νεογέννητο.
Θανάτω θάνατον πατήσας κι η ζωή αποδεικνύει τις αιώνιες δυνατότητές της.
Τούτο το έργο θεολογεί.
Μιλάει για τη φύση του ανθρώπου, για τη φύση του θείου και,
το σπουδαιότερο, ερμηνεύει τον θάνατο.
Τα επίπεδα του βίου, το πέρασμα στον ουρανό, η κλίμαξ,
οι πρεσβείες της Θεοτόκου, το πάθος, ο θρήνος, η δόξα.
Σπάνια ένα καλλιτέχνημα διδάσκει τόσο λεπταίσθητα την πίστη του δημιουργού του.
Χωρίς κήρυγμα, δίχως απλοϊκές επεξηγήσεις, δίχως κραυγές και δάκρυα, πολύ μακριά από τον εύκολο υπερσυναισθηματισμό της δυτικής θρησκευτικής τέχνης.
Εμφανίζεται σαν ρεαλιστικό απόσπασμα ζωής αληθινής καί ατέρμονης όπου ένα μαχαίρι τέμνει τη φλούδα των γεγονότων για να μπορείς να ατενίζεις από κάτω τα ορατά και τα αόρατα να γίνονται ένα.
Την κίνηση του αιώνα να καθηλώνεται για ν’ ανατείλει η αιωνιότητα.
Τα δύσκολα να γίνονται απλά, τ’ ακατανόητα κατανοητά, τ’ ανέλπιστα να πραγματώνονται μπροστά στα μάτια σου.
Οι θνητοί, οι άγιοι κι οι άγγελοι δεν διαφέρουν στη μορφή.
Ο σπόρος του αγίου, ο σπόρος του αγγέλου πρέπει να εμφωλεύουν κάτω απ’ τις μαύρες σφιχτές στολές των ευγενών, στις καρδιές των θνητών τούτου του φευγαλέου κόσμου.
Όλοι τους, οι κάτω και οι πάνω, είναι άνθη που άνθισαν από το ίδιο σκληρό χώμα κι ανάλογα με το ύψος της ψυχής η σάρκα γίνεται όλο και πιο διάφανη στο άχτιστο φως που από ψηλά ρέει.
Πάνω από τα επίγεια εμφανίζεται η ουσία του Ουρανού.
Σε μάζες από κινούμενα σύννεφα ανθίζει εκτυφλωτική η Δόξα του Θεού, η Γκλόρια.
Ανθίζει ο κόσμος των αγίων, των αγγέλων, των ψυχών και, στην κορυφή, τυλιγμένος σε πάλλευκο ύφασμα, σε πάλλευκο που τόσο δύσκολα ζωγραφίζεται, ο μελαχρινός Χριστός του Θεοτοκόπουλου απλώνει τα χέρια προς τους πενθούντες, τους κοπιώντες, τους διψώντες για δικαιοσύνη.
Όλα τώρα τα αβάσταχτα της ζωής άλαφρώνουν, όλα τα παράλογα βρίσκουν τον λόγο τους, όλα τα παρανοϊκά ισορροπούν.
Η Δόξα του Πνεύματος σώζει τον κόσμο.
«Δίχως την Γκλόρια», γράφει ο Μπαρρές, «το έργο τούτο θα ήταν μια Ιωάννα της Λωραίνης χωρίς τις εξ ουρανού φωνές της».
Όχι, ο θάνατος δεν είναι τέλος ζωής, δεν είναι επίφαση ματαιότητας, δεν είναι ύβρις και αφανισμός.
Είναι το επιστέγασμα, η απονομή δικαιοσύνης, το κλείσιμο ενός τέλειου κύκλου.
Ο νεκρός κόμης λυγίζει κι ακουμπά μ’ εμπιστοσύνη σε χέρια πονετικών αγίων, κάτω απ’ το στοργικό βλέμμα συντρόφων.
Το πρόσωπο του, άδειο πια από αίμα ζωής, παίρνει τη χλωμάδα που απλώνει το γαλάζιο φως μιας παγωμένης σελήνης.
Οδηγείται στον τάφο σφιχτοδεμένος την σιδερένια στολή του ιππότη.
Πολεμιστής στη ζωή και στον θάνατο.
Το επιτάσσει ο ιερός νόμος της Ισπανίας, της Κρήτης πιο πίσω. Το χρέος.
Ούτε λουλούδια, ούτε μώβ πέπλα, ούτε διάκοσμος, νεκρικός.
Δεν υπάρχουν καν γυναίκες μήπως κι ο ακράτητος θρήνος τους εκτρέψει προς τον συναισθηματισμό εκείνο που το έργο θέλει να περισώσει: Ενα πυκνό, βουβό πάθος.
Την φλεγόμενη πνευματικότητα που μονάχα ένα κλειστό αντρικό τάγμα μπορεί να ασκήσει.
Το ασκητικό ιδεώδες που πυρπολούσε τον Γκρέκο δεν τον άφησε να γαληνέψει ποτέ σε δόξα και σε πλούτη.
Εδώ η οδύνη είναι τόσο βαθειά που μένει άφωνη.
Δεν ξεθυμαίνει, αργά λιώνει τα μάγουλα, τα μέτωπα που έχουν το χρώμα και την ύλη του κεριού.
Ό,τι περισσότερο μαγνητίζει με τη δύναμή του σε τούτο τό απέραντο γεγονός είναι ο αμίλητος κύκλος των αρχόντων του Τολέδου, το ύφος με το όποιο αντιμετωπίζουν όσα οριακά συμβαίνουν μπροστά τους.
Είναι ασφαλώς το ίδιο το ύφος του ζωγράφου τους, η εσωτερική του στάση, η πνευματική θέση του απέναντι στον θάνατο και στα μετά τον θάνατο.
Αν είναι έτσι όπως γράφουν οι πατέρες της Εκκλησίας μας, πως η βασιλεία του Θεοΰ «κλέπτεται» από τους εραστές της αιωνιότητας, με τούτη εδώ τη ζωγραφική εκείνος άπλωσε με τόλμη το χέρι στον Παράδεισο.
Ολοκλήρωσε την έσώτατη και πειστικότατη αναφορά του για όσα αντίκρυσε τις στιγμές της έκστασης.
Για το ίδιο το μυστικό της ζωής όπως κατόρθωσε με προσευχή και με τέχνη να αποσπάσει.
Μυημένος στα μυστήρια της βυζαντινής αγιογραφίας στην Κρήτη, θα νήστευε πιθανόν και επί μέρες θα προσευχόταν προτού πιάσει το πινέλο στα χέρια του.
Γιατί οι ορθόδοξοι αγιογράφοι θεωρούν πως το έργο που τελικά θα δημιουργηθεί στο τελάρο τους, στον τοίχο, στο χαρτί ή στο σανίδι τους είναι έργο θεόσταλτο.
Ο εμπνευσμένος καλλιτέχνης στην πραγματικότητα δεν είναι παρά ο δέκτης πνοής θείας, δανείζει το χέρι του για μια δημιουργία πού δεν τού ανήκει.
Γι’ αυτόν το λόγο και θα υπογράψει, «χειρ Νικοδήμου εποίει» ή «χειρ Θεοφάνους εποίει» ή «χειρ Δομηνίκου εποίει» όπως εχάραξε κάτω από ορισμένα έργα του κι εκείνος.
Οι μορφές των ευγενών της πόλης που πενθούν τον νεκρό Οργκάθ είναι μορφές περισυλλογής.
Αναδύονται μέσα από τον δαντελένιο ισπανικό γιακά σαν από ανοιγμένες καμέλιες.
Ατενίζουν με γνώση και επίγνωση.
Τα ωραία μακριά τους δάχτυλα σχολιάζουν σεμνά.
Η φροντισμένη κομψότητά τους καμιά επίδειξη δεν κρύβει.
Από ευπρέπεια καί σεβασμό είναι καλοντυμένοι.
Η σοβαρότητα κι η πίστη τους υφαίνουν κλοιό ασφαλείας γύρω απ’ το φοβερό μυστήριο και πείθουν ακόμα περισσότερο για την πραγματικότητα του εξωπραγματικού.
Οι ίδιοι αποδέχονται το θαύμα με συγκρατημένη ανατριχίλα μια κι η αναμονή θαύματος είναι ζυμωμένη με την χριστιανική τους παιδεία.
Αναρριγούν αλλά δεν απορούν.
Πρόκειται για άντρες εκπαιδευμένους στα όπλα της ζωής, του θανάτου, και του θαύματος που τα συνδέει.
Δεν θαυμάζουν υστερικά, δεν διατυμπανίζουν αισθήματα.
Παραστέκουν σεμνοί μάρτυρες του συνταρακτικού, φορείς ήθους ακλόνητου αλλά ευφυούς, σταθερού αλλά και ευλύγιστου.
Με αρετή και με τόλμη παραστέκουν.
Με αρετή που προσκαλεί το θείο να φανερωθεί και με τόλμη να πιστέψουν εκείνα που είναι απίστευτα για τον μέτριο νου.
Εχουν εντέλει τα πρόσωπα που αξίζουν σε μιαν αξιοπρεπή, καλότυχη πολιτεία:
Αρχόντων ικανών να εμπνεύσουν αξίες ηθικές στους συμπολίτες τους.
Κι εκεί, στ’ αριστερά, ανάμεσα στις ευγενικές κεφαλές, ο μόνος που ξεφεύγει απ’ την γενική κίνηση και μάς κοιτάζει κατάματα, είναι εκείνος που θεωρείται ως η πιθανότερη αυτοπροσωπογραφία του Γκρέκο.
Μάς κοιτάζει πίσω απ’ τον χαμένο καιρό.
Πάντοτε παρών. Ήδη απόμακρος από τα συμβάντα που ιστορεί, ελευθερωμένος από τον ιστορικό χρόνο, ανέγγιχτος απ’ τους τέσσερις αιώνες αυταπάτης, μόχθου, λήθης και ματαιότητας που σαν άμμος θα πέσουν ανάμεσα στο τότε και στο τώρα.
Ανάμεσα στην ώρα που με ψιλό πινέλο χρωμάτισε τούτο το δυνατό κρητικό βλέμμα και στην ώρα που σήμερα, Μεγάλη Τετάρτη, ήρθαμε ώς εδώ και σταθήκαμε αντίκρυ του.
πηγή: Aντίφωνο Από το ταξιδιωτικό αφήγημα «Λουλούδι της κανέλλας», εκδόσεις Φιλιππότη
![]() | |
Το θέμα του έργου απεικονίζει την ταφή του Χριστού.
Συγκεκριμένα οι Νικόδημος και Ιωσήφ της Αριμαθείας τοποθετούν τον Χριστό στον τάφο με την Παναγία, τον Ιωάννη και την Μαρία Μαγδαληνή να παρακολουθούν.
Η ταφή του Χριστού (τέμπερα και λάδι σε ξύλο διαστάσεων 51,5 x 42,9
Θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα που φιλοτέχνησε ο Έλληνας καλλιτέχνης στο διάστημα της παραμονής του στη Βενετία.
Στο έργο αυτό φαίνονται οι επιρροές του Θεοτοκόπουλου από την βυζαντινή τέχνη καθώς και από την αντίστοιχη της Δύσης.

Ο Άγιος Σεβαστιανός (1577-78, Μουσείο Καθεδρικού Ναού τής Παλένθια), φιλοτεχνήθηκε περίπου το 1577-8 και αποτέλεσε το πρώτο γυμνό σε φυσικό μέγεθος που ζωγράφισε, πιθανώς εμπνευσμένος από τον Λαοκόοντα, γλυπτική σύνθεση της Ελληνιστικής περιόδου, στο Βατικανό.Στα τέλη του 16ου αιώνα και στις αρχές του 17ου, ανέλαβε πολυάριθμες παραγγελίες, με σημαντικότερες εκείνες για το Ίδρυμα της Doña María de Aragon στη Μαδρίτη (1596-1600) και τo παρεκκλήσιο του Αγίου Θωμά στο Τολέδο (1597-9).
Σε αυτή την περίοδο ανήκει και ο πίνακας Έκσταση του Αγίου Φραγκίσκου που εντοπίστηκε για πρώτη φορά από Πολωνούς ειδικούς το 1974 και η αυθεντικότητά του επιβεβαιώθηκε το 2009.
Εντάσσεται σε μία σειρά συνθέσεων με κεντρικό πρόσωπο τον Άγιο Φραγκίσκο σε διάφορες σκηνές και παραλλαγές, αρκετές από τις οποίες, ωστόσο, αποδόθηκαν στοεργαστήριο και σε μαθητές του.














