"Τὰ σύμπαντα σήμερον ἀγαλλιάσθω, Χριστοῦ φανέντος ἐν Ἰορδάνῃ".

Η σημερινή χριστιανική γιορτή των Θεοφανείων έχει ιδιαίτερη αξία για όλους εμάς τους χριστιανούς μιας και μεταφέρει ανά τους αιώνες των αιώνων ένα πλήθος πνευματικών μηνυμάτων
σε όσους βεβαίους έχουν " ώτα ανοικτά "
και " ψυχές καθαρές " , σαν εκείνες των μικρών παιδιών. 

΄Ενώ με την αυριανή γιορτή του ΄Αγ. Ιωάννου του Προδρόμου, κλείνει ο κύκλος τού λεγόμενου "Δωδεκαημέρου".

Είθε ο Θεός να μας φανερωθεί και να φανερώσει σε όλους εμάς τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να πορευθούμε φέροντες ως ένδυμά μας τον ίδιο τον Ιησού Χριστό μας.
" Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε Χριστόν ενεδύσασθε".

Ήδη στο μυστήριο του Βαπτίσματος, όπως λειτουργεί μετά τους αφορκισμούς του σατανά, γίνεται φανερό ότι η Εκκλησία στη δαιμονική παρουσία και δράση αυτό που έχει να αντιπαρατάξει είναι ο Χριστός!

 Ίσως το γενικό λυτρωτικό νόημα του μυστηρίου αυτού να συμπυκνώνεται στη θριαμβευτική βαπτιστήριο ιαχή• 

«Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε, Χριστόν ενεδύσασθε» (Αλληλούια)!
Τί σημαίνει άραγε αυτή η λέξη- «ενεδύσασθε»;
Είναι ασφαλώς δύσκολο να αναπτύξει κανείς το νόημά της σ’ όλο το υπαρξιακό πλάτος και βάθος της χριστιανικής ζωής. 

Κι επειδή εδώ πρόθεσή μας δεν είναι να προχωρήσουμε σε δογματικές αναλύσεις και θεωρήσεις, θα περιορισθούμε σε μια μόνο βασική έννοια που δηλώνει αυτό το γεγονός, ότι δηλ.

 «Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε, 

ενεδύσασθε την αυτοσυνειδησία του Χριστού»!

 Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

................................

«Επεφάνη η Χάρις του Θεού η σωτήριος πάσιν ανθρώποις»

Η Βάπτιση του Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο λέγεται και Επιφάνεια.

Η λέξη Θεοφάνεια προέρχεται από το αποστολικό χωρίο

«Θεός εφανερώθη εν σαρκί,
εδικαιώθη εν Πνεύματι,
ώφθη αγγέλοις,
εκηρύχθη εν έθνεσιν,
επιστεύθη εν κόσμω,
ανελήφθη εν δόξη»,
και σχετίζεται περισσότερο με την Γέννηση του Χριστού.
Η λέξη Επιφάνεια προέρχεται από το αποστολικό χωρίο
«επεφάνη η Χάρις του Θεού
η σωτήριος πάσιν ανθρώποις»

και αναφέρεται περισσότερο στη
Βάπτιση του Χριστού,
γιατί τότε οι άνθρωποι γνώρισαν την χάρη της Θεότητας.

Με την εμφάνιση της Αγίας Τριάδος και την ομολογία του Τιμίου Προδρόμου
έχουμε την επίσημη ομολογία ότι ο Υιός και Λόγος του Θεού είναι
ο «είς της Τριάδος»,
ο οποίος ενανθρώπησε για την σωτηρία του ανθρωπίνου γένους από την αμαρτία τον διάβολο και τον θάνατο.
Είναι γνωστό ότι στην πρώτη Εκκλησία την ίδια μέρα, 6 Ιανουαρίου,
γιόρταζαν μαζί την εορτή των Χριστουγέννων και των Θεοφανείων.
Οι γιορτές αυτές χωρίστηκαν κατά τον 4ο αιώνα, οπότε τα Χριστούγεννα
μεταφέρθηκαν στις 25 Δεκεμβρίου,
την ημέρα που οι Εθνικοί
γιόρταζαν τον Θεό Ήλιο
και οι χριστιανοί τον νοητό Ήλιο της δικαιοσύνης.

Η ημέρα των Θεοφανείων λέγεται όμως και ημέρα των φώτων λόγω του βαπτίσματος,
του φωτισμού των κατηχουμένων,
και λόγω της φωταψίας.

Ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς ερμηνεύοντας την φράση «εν ω ευδόκησα» γράφει πώς το θέλημα του Θεού είναι ένα,
αλλά άλλοτε ενεργεί κατ' ευδοκία,
αφού το θέλει ο Θεός και άλλοτε κατά παραχώρηση.

Ο Θεός είδε ότι θα γινόταν η πτώση του ανθρώπου, δεν τον έπλασε γι' αυτήν αλλά τελικά την παραχώρησε,
γιατί το θέλησε ο ίδιος ο άνθρωπος.

Ο Θεός δεν καταργεί την ελευθερία του ανθρώπου.

Έτσι άλλο το κατ' ευδοκίαν θέλημα του Θεού
και άλλο το κατά παραχώρηση.

Μ' αυτό το σκεπτικό η επιβεβαίωση του Πατρός «ούτός εστίν ο υιός μου ο αγαπητός,
εν ω ευδόκησα»
έδειχνε ότι η ενανθρώπηση ήταν το κατ' ευδοκία θέλημα του Θεού.
Η μαρτυρία του Θεού Πατέρα για τον Υιό του φανερώνει ότι ο Υιός είναι
«απαύγασμα της δόξης του Πατρός»,
αφού κοινή είναι η ουσία
και η ενέργεια του Τριαδικού Θεού.

Η εμφάνιση τώρα του Αγίου Πνεύματος
«σαν περιστέρι»
μας δείχνει ότι το Άγιο Πνεύμα
δεν ήταν περιστέρι,
αλλά φάνηκε σαν περιστέρι
και αυτό λέγεται διότι το Άγιο Πνεύμα δεν είναι κτιστό αλλά άκτιστο όπως και τα άλλα πρόσωπα της Αγίας Τριάδος.

Το ότι το Άγιο Πνεύμα μαζί με την φωνή του Πατρός κάθισε πάνω στον Χριστό δείχνει το ομοούσιο των προσώπων της Αγίας Τριάδος, καθώς επίσης φανερώνει ότι ο Μεσσίας δεν ήταν ο άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, αλλά ο Χριστός.
Είναι γνωστό πως ο Χριστός δεν είχε ανάγκη βαπτίσματος, αφού το βάπτισμα του Ιωάννου οδηγούσε τους ανθρώπους στην συναίσθηση των αμαρτιών τους.

Ο Χριστός, γράφει ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, δεν βαπτίστηκε επειδή είχε ανάγκη κάθαρσης,
«αλλά την εμήν οικειούμενος κάθαρσιν».

Ο Χριστός βαπτίστηκε για να συντρίψει τις κεφαλές των δρακόντων στο νερό,
επειδή υπήρχε η αντίληψη ότι οι δαίμονες κατοικούν μέσα στο νερό.

Γι' αυτό και παρατηρούμε στην εικόνα της βάπτισης τέρατα μέσα στο νερό που έχουν στραμμένα τα νώτα τους στον Χριστό λόγω του πυρός της θεότητας.

Ο Χριστός βαπτίστηκε για να πλύνει την αμαρτία και να θάψει ολόκληρο τον παλαιό Αδάμ μέσα στο νερό.
Πολλές εικόνες της βαπτίσεως σε συνδυασμό και με την υμνογραφία της εορτής παρουσιάζουν τον Χριστό τελείως γυμνό,
υποδηλώνοντας έτσι πόσο ο Χριστός ταπείνωσε τον εαυτό του για χάρη των ανθρώπων.

Γυμνώθηκε εκείνος για να ντύσει τον άνθρωπο με ένδυμα αφθαρσίας.
Ένα άλλο κύριο πρόσωπο που έλαβε μέρος στην βάπτιση είναι ο βαπτιστής Ιωάννης.

Αξιώθηκε από τον Θεό να ακούσει την φωνή του Πατρός, να δει τον Λόγο του Θεού και το Πνεύμα του Θεού.

Το «καί ιδού ανεώχθησαν αυτώ οι ουρανοί»
του ευαγγελιστή Ματθαίου
και το
«είδε σχιζομένους τους ουρανούς»
του ευαγγελιστή Μάρκου δηλώνουν την υπεροχή του άκτιστου έναντι του κτιστού,
αλλά και την αποκατάσταση
«άνοιγμα» της σχέσης Θεού και ανθρώπων μετά το "κλείσιμο" από την αμαρτία.
Η γιορτή αυτή των Θεοφανείων είναι από τις αρχαιότερες της Εκκλησίας μας και άρχισε το 2ο μετά Χριστόν αιώνα. 

Αναφέρεται στη φανέρωση της Αγίας Τριάδος κατά τη βάπτιση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό.

Το γεγονός της βάπτισης αυτής είναι γνωστή, ιδιαίτερα από το κατά Ματθαίον ευαγγέλιο,
στο γ' κεφάλαιο, στους στίχους 13-17.

Ο Πρόδρομος Ιωάννης, μετά από θεία διαταγή, άφησε την ερημική ζωή και ήλθε στον Ιορδάνη ποταμό.

Εκεί κήρυττε, εξομολογούσε και βάπτιζε.

Ενώ έκανε ο Ιωάννης το έργο αυτό, μια μέρα ήλθε σ' αυτόν ο Ιησούς.
Το Πνεύμα το Άγιο πληροφόρησε το γιο της Ελισάβετ ποιος ήταν.

Ο Ιησούς ζητάει να βαπτισθεί.
Έκπληκτοι οι παρευρισκόμενοι βλέπουν τον αυστηροπρόσωπο και επιβλητικό ασκητή και διδάσκαλο να υποχωρεί με ανέκφραστη ευλάβεια και ταπείνωση μπροστά στον Άγνωστο.

Στην αρχή αρνείται να Τον βαπτίσει και Του λέει ότι αυτός (ο Ιωάννης) έχει ανάγκη να βαπτισθεί από Εκείνον.

Ο Ιησούς τον πείθει να Τον βαπτίσει, διότι έτσι έπρεπε.

Και τότε, στα νερά του Ιορδάνη διαδραματίζεται σκηνή μεγαλειώδης και μοναδική.

Με μορφή περιστεριού το Πνεύμα το Άγιο έρχεται και κάθεται πάνω στον βαπτιζόμενο Ιησού.

Και συγχρόνως, φωνή από τον ουρανό, του Πατέρα Θεού, ακούγεται να λέει:

«Ούτος εστίν ο Υιός μου ό αγαπητός,
εν ώ ευδόκησα». 

Έτσι, μ' αυτόν τον τρόπο στη Βάπτιση του Ιησού φανερώθηκε ο Θεός ο τρισυπόστατος,
η Τριάδα η Αγία,
και γι' αυτό η Εκκλησία μας
ονόμασε τη γιορτή αυτή Θεοφάνεια.

ΠΗΓΗ:
.............
ΣΧΕΤΙΚΕΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ :

Ο Πρόδρομος του Χριστού Ιωάννης 

ο Βαπτιστής και τα άγια Θεοφάνεια

Ο Άγιος Ιωάννης είναι ο «άγγελος» του Θεού…

Τα Θεοφάνεια στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη

Τα Θεοφάνεια στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη

Της Ελένης Μπετεινάκη

Ας γυρίσουμε όμως κάμποσα χρόνια πίσω και ας δούμε πόσο παλιά γιορταζόταν τούτη η μέρα στην πόλη μας, το Ηράκλειο ή όπως πιο όμορφα λεγόταν την εποχή της Τουρκοκρατίας στο Μεγάλο Κάστρο. Ο Νίκος Σταυρινίδης αναφέρει σε δημοσιευμένα κείμενα του στα Κρητικά Χρονικά πως η πρώτη φορά που τελέστηκε τούτη η γιορτή ήταν τα Θεοφάνεια του 1831. Υπάρχουν επίσης εκτός από τις βιωματικές ίσως ή τα ακούσματα του γνωστού θεολόγου  Ν. Ζευγαδάκη  αναφορές  για μεταγενέστερες ημερομηνίες  που δημοσιεύτηκαν σε συνέχειες στην εβδομαδιαία εφημερίδα « Νέα Χρονικά» τον Ιανουάριο και Φεβρουάριο του 1948.

Λιμάνι Ηρακλέιου 1932

Σύμφωνα λοιπόν με τα γραπτά του Ζευγαδάκη η γιορτή αυτή ήταν « λαμπροτέρα των εορτών της εκκλησίας μας  εν Ηρακλείω επί Τουρκοκρατίας ». Τούρκοι και Κρητικοί γιόρταζαν μαζί κάθε χρόνο και μάλιστα με την σύμφωνη γνώμη του Πασά που παραχωρούσε ένα άλογο στολισμένο, καθαρό και περιποιημένο στους Καστρινούς για να μεταφερθεί ο Μητροπολίτης από το λιμάνι στη Μητρόπολη. Η περίοδος που αναφέρεται είναι  την εποχή του τελευταίου επί Τουρκοκρατίας Μητροπολίτη Τιμόθεου Καστρινογιαννάκη ( 1882 – 1897), ωστόσο από προφορικές πληροφορίες στον ίδιο από τον Καστρινό κ. Αριστείδη Περίδη, ανάλογοι εορτασμοί για την συγκεκριμένη μέρα γίνονταν και κατά την θητεία του Μητροπολίτη Μελετίου (1877 – 1882)  αλλά και του παλαιότερου Σωφρονίου ( 1874 – 1877). Μάλιστα αναφέρει πως την περίοδο των δύο τελευταίων Μητροπολιτών η τελετή δεν ήταν τόσο λαμπρή. Αναφέρει για  έναν Ρώσο αξιωματικό που βρέθηκε στην πόλη εκείνη την περίοδο στα 1874 – 1882, κάποια χρονιά σε συνεννόηση με τους πρόκριτους χριστιανούς εισηγήθηκε στον Πασά του Ηρακλείου και πέτυχε την καθιέρωση με συνοδεία στρατού και κάθε επισημότητας για την κατάδυση. Είναι γνωστό σε όλους μας πως από τις πρώτες μέρες της Τουρκικής Κατάκτησης της χώρας μας και του νησιού μας οι Τούρκοι αξιωματούχοι θέλησαν για να είναι αρεστοί στην Πύλη της Πόλης και στις σχέσεις της με το πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως ,  να κρατήσουν και να παραχωρήσουν κάποια από τα Ελληνικά στοιχεία στους κατοίκους και προύχοντες περιοχών, και μια από τις γιορτές αυτές ήταν και τούτη των Θεοφανείων.

Giussepe Gerola 1900

Έτσι, λοιπόν , αναφέρει σχετικά, πως, η ιερά πομπή κατέβαινε στο λιμάνι σταματώντας κάθε φορά για τις καθιερωμένες δεήσεις  υπέρ του Σουλτάνου, του Γενικού Διοικητή της Κρήτης και τελείωνε με αυτήν προς τον Πασά του Ηρακλείου, στο Διοικητήριο που κατεδαφίστηκε λίγο αργότερα. Ο πάσας αμέσως μετά έκανε «ντεμενά» και η πομπή ακολουθούσε το δρόμο μέχρι το λιμάνι. Σαν γινόταν η τελετή αμέσως μετά την κατάδυση του σταυρού στο λιμάνι της πόλης ο Μητροπολίτης επέστρεφε με τιμητική συνοδεία αποτελούμενη από Τούρκους έφιππους χωροφύλακες ( Σουβαρήδες) , στο Τελωνείο όπου έβγαζε τα ιερά άμφια , προσφερόταν καφές και απένειμαν και σε αυτόν ιδιαίτερες τιμές. Στη συνέχεια ο Μητροπολίτης επέστρεφε στην Μητρόπολη με ειδική συνοδεία από δυο Σουβαρήδες που κρατούσαν το άλογο από το χαλινό, άλλοι δύο ακολουθούσαν από δεξιά και αριστερά του αλόγου του  και περίπου 16 άλλοι έφιπποι τον περιστοίχιζαν. Σαν έφταναν  στην Μητρόπολη τους προσέφεραν αναψυκτικά και μπουγάτσα. Χαρακτηριστικά   γράφει ο Ν. Ζευγαδάκης :

Του Πασά η Πόρτα,Τούρκικο Διοικητηριο

«… Αι εξαιρετικαί  αυταί  τιμαί τας οποίας Τούρκος κατακτητής απένειμε κατά την μεγάλην εορτήν των Θεοφανείων εις την εκκλησίαν μας παρείχον μεγάλην ανακούφισιν και χαράν εις τον υπόδουλον Έλληνα του οποίου ανανεώνοντο  τοιουτοτρώπος αι ψυχικαί και ηθικαί δυνάμεις. Πλήθος χωρικών συνέρρεε πάντοτε εις την πόλιν προς παρακολούθησιν της λαμπράς τελετής «για να κάνουν σεϊρι». Έφερον δε οι χωρικοί τας καλυτέρας των ενδυμασίας, αι δε γυναίκες επί του στήθους τα πολλά ή ολίγα κοσάρια (χρυσά κοσμήματα) των και τους αμπρακάμους ( ιδιότυπα χρυσά κοσμήματα)  υπέρ ποτέ επιδυκνύουσαι τα κοσμήματά των ταύτα κατά την μεγάλην  ταύτην της χριστιανοσύνης εορτήν…»

Φωτ : Ελένη Μπετεινάκη 2014

Σε άλλο άρθρο του αναφέρει πως υπήρξαν φορές που ο καιρός ήταν τόσο άσχημος που η καθιερωμένη κατάδυση του Σταυρού στο λιμάνι γινόταν διαφορετικές ημερομηνίες . Όπως τον Ιανουάριο του 1876 λόγω δυνατής και ακατάπαυστης βροχής η τελετή πραγματοποιήθηκε στις 11 Ιανουαρίου .Το 1924 που η κακοκαιρία κράτησε πάνω από μια εβδομάδα στις 15 του μήνα. Μάλιστα γράφει σχετικά με το σημείο κατάδυσης του Σταυρού στη θάλασσα πως για μια σχεδόν πεντηκονταετία την τελευταία της Τούρκικης κυριαρχίας όλη η τελετή γινόταν από την « Βασιλική Σκάλα »που βρισκόταν περίπου στη μέση του λιμανιού και του λιμενοβραχίονα του Μεγάλου Κούλε και είχε κατασκευαστεί μόνο και μόνο για την αποβίβαση του Σουλτάνου Αβδούλ Μετζίτ όταν επισκέφθηκε το νησί στα 1850.Η σκάλα αυτή δεν υπάρχει πια.

Ο Νικόλαος  Ζευγαδάκης αναφέρει άλλο ένα περιστατικό σε επόμενο δημοσίευμά του. Τα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας  όπως  πολλοί είχαν βιώσει υπήρχε στο Μεγάλο Κάστρο ένας γραφικός τύπος ο Γιάννης ο Μουχαμπετλής ή Μπαρμπα Γιάννης που ήταν ιδιαίτερα αγαπητός τους κατοίκους και φορούσε πάντα παντελόνια και έναν κούκο και συνόδευε  ή καλύτερα προηγείτο της πομπής κρατώντας και ένα ξίφος, σαν άλλος τελετάρχης, που του το είχε χαρίσει ο ίδιος ο Πασάς δείχνοντας  έτσι την συμπάθεια του στον εύθυμο και αγαθό Μπάρμπα Γιάννη. Ο Μπάρμπα Γιάννης  ο οποίος περιέφερε και το«κουτί του Αγίου Μηνά » μαζεύοντας συνδρομές για την ανέγερση του μεγάλου Μητροπολιτικού ναού , σαν προπορευόμενος της πομπής αρωμάτιζε τα πλήθη με το λεγόμενο γκιουλκτάν ή γλιουλουχτάνι  και έτσι εισέπραττε τα  χρήματα πάνω σε ένα δίσκο.

Τέλος ο Ζευγαδάκςη αναφέρει ένα προσωπικό του βίωμα από την εορτή της μέρα ς των Θεοφανείων του 1920 στην πόλη του Ηρακλείου. Μητροπολίτης  ήταν ο επίσκοπος τότε Πέτρας και μετέπειτα Μητροπολίτης Κρήτης που αναπλήρωνε τον Μητροπολίτη Ευμένιον  και συνέβησαν τα εξής  : «…

Θεοφανεια 1972

Αμέσως μετά την κατάδυση του Σταυρού η πομπή που έφυγε από το λιμάνι ήταν περίπου 5 άμαξες  που άρχισαν να τρέχουν και να καλπάζουν  σαν να ήταν αποκριάτικο καρναβάλι που έπρεπε να κερδίσει στον διαγωνισμό.  « Λόγω  των συμπιέσεων  των εν ταις αμάξαις και της εσπευμένης  και εξωφρενικής ταύτης διαδρομής έσπασαν φανάρια και έπεσεν εις την « Πλατειά Στράταν» ένας σταυρός τον οποίον ανεύρε και παρέδωσεν εις την Μητρόπολιν εις Μουσουλμάνος. Εννοείται ότι το καρναβάλι αυτό των Θεοφανείων, ως χαρακτηριστικώς απεκλήθη δεν επανελήφθη διότι εξηγέρθη και ο τύπος και ο λαός που δεν ενδιαφέροντο κατά την εποχήν εκείνην μόνον δ΄ ό,τι αφορά την ύλην.» Στη συνέχεια η τελετή των Θεοφανείων παρήκμασε για πολλά χρόνια και λίγοι κατέβαιναν στο λιμάνι για την τήρηση του εθίμου.

Το παλιό μεγαλείο επανήλθε πολύ μετά την απελευθέρωση από  την γερμανική κατοχή μέχρι πλέον και στις μέρες μας…

Τέλος αξίζει να σημειωθεί και άλλο ένα περιστατικό που συνέβη την περίοδο της Τούρκικης κυριαρχίας στο Μεγάλο Κάστρο ή Χάνδακα και που του είχε διηγηθεί ο δάσκαλος Σεμερτζάκης.   μερικοί μπέηδες που ήταν πολύ φανατικοί με τους Χριστιανούς, φρόντισαν να δοθεί στον Μητροπολίτη Τιμόθεο Καστρινογιαννάκη , ο οποίος ήταν αρκετά γιγαντόσωμος , για την επιστροφή του από το λιμάνι  ένα πολύ ζωηρό και ατίθασο άλογο με στόχο να τον πετάξει στο δρόμο από την ράχη του. Ο αρχιδιάκονος Καλλίνικος Κοκκίνης, πληροφορήθηκε το γεγονός από ένα αράπη που ήταν κοντά στον Πασά και που ήταν φίλος του και συμβούλεψε τον Μητροπολίτη να καθίσει προς τα πίσω κοντά στα νεφρά του ζώου κι έτσι βαρύς όπως ήταν να μην το αφήσει να καλπάσει όσο οι Τούρκοι πίστευαν. Έτσι κι έγινε και οι Μπέηδες που παρακολουθούσαν την πομπή και περίμεναν να περιγελάσουν τον Μητροπολίτη έμειναν με την απορία ζωγραφισμένη  στα πρόσωπά τους. Διότι το άλογο δεν μπορούσε σχεδόν καθόλου να κινηθεί από το βάρος του σώματος του Αείμνηστου Μητροπολίτη Τιμόθεου.

Μια χρονιά,

Έτσι γιόρταζαν Τούρκοι και Χριστιανοί την Ημέρα των Θεοφανείων σ΄ αυτήν την πόλη που ήξερε πάντα να μοιράζεται και να βρίσκει τρόπους επιβίωσης και διατήρησης συνηθειών και εορτών ακόμα και σε πολύ δύσκολες περιόδους της μακραίωνης ιστορίας της. 

Κι η ιστορία στο Μεγάλο Κάστρο δεν τελειώνει ποτέ… ίσαμε την άλλη φορά !

ΠΗΓΕΣ :

“Κρητικά Χρονικά” 7 Ιανουαρίου 1946, Νίκος Σταυρινίδης

“Νέα Χρονικά” Ιανουάριος, Φεβρουάριος 1948, Ν. Ζευγαδάκης

Εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ

Κρήτη, Γεώργιος Παναγιωτάκης,

Λαϊκές τελετουργίες στην Κρήτη, Νίκος Ψιλάκης, εκδ. Καρμάνωρ

Δημοσιεύτηκε στο cretalive.gr στις 6 Ιανουαρίου 2015 :http://www.cretalive.gr/history