#Σαν_Σήμερα_1822 #Η_Σφαγή_της_Χίου
#Chios #GreekGenocide
#Δεν_Ξεχνώ τις σφαγές, τους βιασμούς και τις απαγωγές, των δεκάδων χιλιάδων Ελλήνων της Χίου, από τους βάρβαρους οθωμανούς.
Η Σφαγή της Χίου ήταν μια αποτρόπαια ανθρωπιστική τραγωδία η οποία είχε ως στόχο να λειτουργήσει ως αντίποινα στον ξεσηκωμό των Χιωτών που αποφάσισαν να ταχθούν υπέρ της
'Ελληνικής Επανάστασης...
Στις 30 Μαρτίου το 1822, οι Οθωμανοί υπό τον Kara-Ali επιβίβασαν στο νησί 7.000 στρατιώτες που προβαίνουν σε λεηλασίες-σφαγές άμαχου πληθυσμού.
'Εκαψαν και λεηλάτησαν σπίτια,100.000 περίπου Χιώτες γυναίκες άνδρες, παιδιά, σφαγιάστηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν και πουλήθηκαν σκλάβοι...πληθυσμού.
Σφαγιάζουν οι Τούρκοι όλα τα παιδιά κάτω από 3, όλους τους άνδρες πάνω από 12 και όλες τις γυναίκες πάνω από 40...
Ο Γάλλος ζωγράφος #Ευγένιος_Ντελακρουά κορυφαίος εκπρόσωπος του ρομαντισμού στη ζωγραφική αποτυπώνει 2 χρόνια μετά, το 1824, τη σφαγή με τρόπο μοναδικό που συγκινεί την ελεύθερη Ευρώπη υπέρ της 'Ελλάδος στον πίνακά του
"Η σφαγή της Χίου".
 |
Ο Πίνακας του κορυφαίου Γάλλου Ζωγράφου #Ευγένιου_Ντελακρουά, (Ferdinand Victor Eugène Delacroix) "Η σφαγή της Χίου", 1824, "Scène des massacres de Scio" Ελαιογραφία σε μουσαμά, ύψος 419 εκατοστά, πλάτος 354 εκατοστά. #Μουσείο_Λούβρου #Παρίσι #Γαλλία |
Η φοβερή αυτή σφαγή άμαχων χωρικών και κυρίως γυναικόπαιδων ήταν αυτή
που θα συγκλονίσει τον κόσμο! Θα συγκινήσει και θα ευαισθητοποιήσει αρκετούς καλλιτέχνες φιλέλληνες και θα αποτυπωθεί στο έργο τους είτε ποιητικό είτε εικαστικό!
Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι:
"Η Σφαγή της Χίου "(πίνακας Ντελακρουά) όπως προαναφέραμε
και το ποίημα του Βίκτωρος Ουγκώ
"Το ελληνόπουλο" (μτφρ.Κωστή Παλαμά)
'Οπου ο μεν συγκλονιστικός πίνακας του κορυφαίου Γάλλου ζωγράφου εκπροσώπου του ρομαντισμού,
Ευγένιου Ντελακρουά " Η Σφαγή της Χίου "
που βρίσκεται στο Μουσείο του Λούβρου, παρουσιάστηκε στο κοινό το 1824, προκαλώντας αίσθηση τόσο για την καλλιτεχνική αξία όσο και για το θέμα.
'Ενώ το ποίημα του Β. Ουγκώ για τη σφαγή της Χίου
"Το ελληνόπουλο" (μτφρ.Κωστή Παλαμά)
Ο Βίκτωρ Ουγκώ, είχε υμνήσει σε αρκετά ποιήματά του τον "Μπουρλοτιέρη",
τον Κωνσταντίνο Κανάρη ,τον ήρωα αγωνιστή του 1821.
το 1828 συνέθεσε το ποίημα με τίτλο
"Το ελληνόπουλο" (μτφρ.Κωστή Παλαμά)
Το ελληνόπουλο
Τούρκοι διαβήκαν.
Χαλασμός, θάνατος πέρα ως πέρα.
Η Χίο, τα’ όμορφο νησί,
μαύρη απομένει ξέρα,
με τα κρασιά, με τα δεντρά
τ’ αρχοντονήσι,
που βουνά και σπίτια και λαγκάδια
και στο χορό τις λυγερές
καμιά φορά τα βράδια
καθρέφτιζε μεσ’ τα νερά.
Ερμιά παντού.
Μα κοίταξε κι απάνου εκεί στο βράχο,
στου κάστρου τα χαλάσματα
κάποιο παιδί μονάχο
κάθεται, σκύβει θλιβερά
το κεφαλάκι στήριγμα και σκέπη του απομένει
μόνο μιαν άσπρη αγράμπελη
σαν αυτό ξεχασμένη
μεσ’ την αφάνταστη φθορά.
Φτωχό παιδί, που κάθεσαι ξυπόλυτο στις ράχες
για να μην κλαις λυπητερά,
τ’ ήθελες τάχα να ‘χες
για να τα ιδώ τα θαλασσά
ματάκια σου ν’ αστράψουνε,
να ξαστερώσουν πάλι
και να σηκώσεις χαρωπά
σαν πρώτα το κεφάλι
με τα μαλλάκια τα χρυσά;
Τι θέλεις άτυχο παιδί, τι θέλεις να σου δώσω
για να τα πλέξης ξέγνοιαστα,
για να τα καμαρώσω
ριχτά στους ώμους σου πλατιά
μαλλάκια που του ψαλιδιού
δεν τάχει αγγίξει η κόψη
και σκόρπια στη δροσάτη σου τριγύρω γέρνουν όψη
και σαν την κλαίουσα την ιτιά;
Σαν τι μπορούσε να σου διώξει τάχα το μαράζι;
Μήπως το κρίνο απ‘ το Ιράν,
που του ματιού σου μοιάζει;
Μην ο καρπός απ’ το δεντρί
που μεσ’ στη μουσουλμανική παράδεισο φυτρώνει,
κ’ έν’ άλογο χρόνια εκατό κι αν πιλαλάει,
Δεν σώνει
μεσ’ απ’ τον ίσκιο του να βγει;
Μη το πουλί που κελαηδάει στο δάσος νύκτα μέρα
και με τη γλύκα του περνάει και ντέφι και φλογέρα;
Τι θες κι απ’ όλα τα αγαθά
τούτα; Πες. Τα‘ άνθος, τον καρπό;
Θες το πουλί;
‑Διαβάτη,
μου κράζει το Ελληνόπουλο με το γαλάζιο μάτι:
Βόλια, μπαρούτι θέλω. Να.
Αλλά και στην άλλη άκρη του Ατλαντικού στην
Αμερικανική Ήπειρο
Η ανηλεής Σφαγή των χριστιανών κατοίκων της Χίου από τους Οθωμανούς συγκίνησε βαθύτατα και αποτυπώθηκε στην ποίηση των Αμερικανών και καταγράφηκε ως ένα από τα τραγικότερα γεγονότα της 'Ελληνικής 'Επανάστασης του 1821, που ξέσπασε στα τέλη του Μάρτη και τον Απρίλιο του 1822 στο πλούσιο νησί της Χίου μας που οι Αμερικανοί αποκαλούσαν τότε ως οι
"Οι κήποι του Αιγαίου".
Η ανηλεής σφαγή των κατοίκων της Χίου από τους Οθωμανούς τον Απρίλη του 1822 ήταν ένα από τα τραγικότερα γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης που έμεινε ανεξίτηλο στη συνείδηση, όχι μόνο του ελληνικού λαού αλλά ολόκληρου του τότε χριστιανικού κόσμου.
Οι «Κήποι του Αιγαίου», όπως αποκαλούσαν τότε την Χίο, ήταν ένα πλούσιο νησί με πληθυσμό πάνω από 120,000 μ ανεπτυγμένο εμπόριο και με πρωτοφανή, για την εποχή εκείνη πνευματική δραστηριότητα. Είναι γεγονός όμως ότι οι Χιώτες δεν έλαβαν αμέσως ενεργό μέρος με τη κήρυξη της 'Επανάστασης στην υπόλοιπη 'Ελλάδα. Όμως τον Μάρτιο του 1822, οι κάτοικοι της Χίου, ενθαρρυνόμενοι από τους γείτονες τους Σαμίους, ύψωσαν και αυτοί το λάβαρο της Επανάστασης. Η πρώτη τους ενέργεια ήταν να αναγκάσουν τις τουρκικές φρουρές του νησιού ν αποσυρθούν στα φρούρια της πόλεως τα οποία οι Έλληνες άρχισαν να πολιορκούν.
Στις 11 Απρίλη ο Οθωμανικός στόλος κατέπλευσε στο λιμάνι του νησιού και αποβίβασε μερικές χιλιάδες Τούρκους. Οι Χιώτες βέβαια, μη έχοντες αρκετές δυνάμεις να αποκρούσουν τον εχθρό και μετά από απεγνωσμένες προσπάθειες, κατέφυγαν στα ορεινά του νησιού. Τα Τουρκικά στρατεύματα μπήκαν στην πόλη και αμέσως επιδόθηκαν στο απάνθρωπο έργο της σφαγής των κατοίκων, χωρίς διάκριση, που κράτησε πέντε ολόκληρες μέρες, (Σ.Σ. προφανώς ο συγγραφέας εννοούσε μήνες) ενώ η φωτιά και η λεηλασία συμπλήρωναν το έργο της καταστροφής, του ωραίου νησιού. Μετά την τέλεια καταστροφή, άρχισε το πούλημα των σωθέντων κατοίκων, ιδιαίτερα των γυναικών, στα τουρκικά και αλγερινά δουλοπάζαρα. Υπολογίζεται ότι 40,000 περίπου από τους κατοίκους του νησιού σφάχτηκαν ή πουλήθηκαν σαν σκλάβοι.
 |
Οστά Ελλήνων σφαγιασθέντων από τους τούρκους, στον περίβολο της Νέας Μονής Χίου.
|
Τα δυσάρεστα νέα της τραγικής σφαγής της Χίου ερέθισαν και πάλι την συνείδηση ολοκλήρου της Ευρώπης. Στην Αμερική οι πρώτες λεπτομερείς περιγραφές της σφαγής έφθασαν κατά τον Σεπτέμβρη ή Οκτώβρη, κυρίως από γράμματα των ανδρών μοίρας του Αμερικανικού στόλου που την εποχή εκείνη ναυλοχούσε στα νερά της Μεσογείου και από διάφορους Αμερικανούς επισκέπτες ή εμπόρους που βρίσκονταν στη Σμύρνη.
Σύντομα ο αμερικανικός τύπος ασχολείται εκτενέστατα με την απάνθρωπη εικόνα της καταστροφής, παραθέτοντας τις τραγικές λεπτομέρειες. Στις 13 Ιανουαρίου 1823 σε μια μεγάλη συγκέντρωση που έγινε στην Νιούαρκ της Νέας Υερσέης υπέρ των μαχομένων Ελλήνων ο William Miler μιλώντας κι αναφερόμενος στα γεγονότα της Χίου είπε χαρακτηριστικά ότι «το μέγεθος της τραγικής αλήθειας ξεπερνά τη δύναμη κάθε φαντασίας και περιγραφής». Επίσης σε σε άρθρο στο περιοδικό Fort Folio, Ιανουάριος 1824, αναφέρεται ότι η καταστροφή της Χίου ήτο «το πιο ολέθριο γεγονός που έλαβε χώρα, όχι μόνο σ αυτόν τον παρόντα πόλεμο των Ελλήνων, αλλά σχεδόν σ οποιοδήποτε άλλον προηγούμενο πόλεμο» και ότι «οι λεπτομέρειες της τραγικής καταστροφής ήταν τέτοιες από τη φύση τους, ώστε να διεγείρουν και να συνταράσσουν για πάντα τη συνείδηση».
Αλλά όπως πάντα, το μέγεθος του δράματος και της τραγικότητας της σφαγής του νησιού την ένοιωσε πιο βαθύτερα η ευγενικιά και ευαίσθητη ψυχή του Αμερικανού ποιητή. Σε κάθε ποιητική του περιγραφή της μαχόμενης Ελλάδας, θα σταθεί ιδιαίτερα μπροστά στα ερείπια της ματωμένης Χίου και με ανέκφραστο πόνο, αλλά και δέος συνάμα, για να μας υπενθυμίσει την τραγική μοίρα του νησιού. Από τις πολλές θρηνητικές ωδές που γράφτηκαν, το παρακάτω τετράστιχο από το ποίημα με τίτλο «Ελλάδα» που δημοσιεύθηκε ανώνυμα στο Washington County Post μας εκφράζει άμεσα το συναίσθημα του ποιητή:
Κι οπόταν από τη σφαγιασμένη Χίο μας έρχεται του Οθωμανού η κατάρα τ' απελπισμένο σκούξιμο, τ' απόηχο πράξης ανείπωτηςτον οίκτο στεναγμό μας τον σφραγίζει τον οίκτο στεναγμό μας τον σφραγίζει.
Σε μιαν άλλη θρηνητική ωδή που δημοσιεύτηκε με το ψευδώνυμο Augusta ο ποιητής θρηνώντας πάνω στα ερείπια και τις στάκτες της περασμένης παλιάς δόξας της Ελλάδας, οραματίζεται την βασίλισσα των Αθηναίων, την Αθηνά να κατέρχεται μ όλο το «πολεμικό μένος της» εκεί
'Οπου η Χίος κοκκινίζει μ' αιματοβαφή Χριστιανική κι ο άπιστος δαίμονας ουρλιάζει ακόμα γύρω στην ακτή.
Άλλοι ποιητές, στην προσπάθειά τους να δώσουν λεπτομερή περιγραφή της γενικής ερήμωσης του νησιού, καταπιάνονται μ εκτενέστατα στιχουργήματα που ωστόσο δεν στερούνται ούτε λογοτεχνικής αξίας, ούτε ιστορικού ενδιαφέροντος. Μια τέτοια χαρακτηριστική σύνθεση με τον τίτλο:
«Η καταστροφή της Χίου από τους Τούρκους» γράφτηκε στο New Haven τον Μάρτη του 1827 και δημοσιεύθηκε στο New York Mirror στις 14 Απρίλη του ίδιου χρόνου.
Πρόκειται περί μιάς επικολυρικής περιγραφής των ωμοτήτων της Χίου. Εδώ, ο ποιητής σε μια ατμόσφαιρα υπερβατικής πραγματικότητας επικαλείται τα πνεύματα των νεκρών ηρώων, φιλοσόφων και ποιητών και τους προτρέπει να προστατεύσουν το νησί από τον σκληροτράχηλο και αιμοβόρο Οθωμανό. Αλλά όλα αυτά τα «σεπτά πνεύματα της λαμπρής νήσου του ωκεανού» δεν θα μπορέσουν να αποσοβήσουν την καταστροφή που έρχεται.
Ο Τούρκος θα ορμήσει «μ όλο του το μένος». Ταυτόχρονα μια φωνή που έρχεται πέρα από τα κύματα προφητεύει την τραγική μοίρα του νησιού.
«Ο Οθωμανός μ οργή τον Έλληνα στον τάφο στέλνει». Στη συνέχεια ο ποιητής μας περιγράφει το τραγικό τέλος της νήσου που έχει αφεθεί τελείως στα φονικά χέρια του Οθωμανού. Τέλος θα κλείσει τη δραματική περιγραφή του με τον παρακάτω θρήνο πάνω στη γη που άλλοτε ήταν οι «Κήποι του Αιγαίου».
Στα μαύρα πέπλα του θανάτου τα σκοτάδια σε τύλιξαν νησί ωραίο και στέκουν ρημαγμένες οι εκκλησιές σου. Ο χλευασμός και του Οθωμανού η κατάρα.
Μα πιότερο ο πικρός του σαρκασμός. Τ' αρπακτικά του γύπα τα πετάγματα και το τσακάλι, όλα εδώ σου παραστέκουν.
Τέλειωσες και δεν είσαι πια με των ωραίων τη μακαρισμένη συντροφιά!
Νεκροφυλάκιο μοιάζεις τώρα συ, στο πέλαγος πλέεις, όπου δαιμόνων σύναξη με μίσος ρεμπελεύει.
Κι όμως εδώ νωθρός και άβουλος ο Μουσουλμάνος στέκει όπως η τίγρη στην ερημιά, αναίσθητος μπροστά στα λείψανα του θύμα του απείρακτος από το μαχαίρι της εκδίκησης.
Μ' αίματα είναι η γης βαμμένη όπου το γόνατο σε προσευχή το γέρνει.
Με τέτοια ποιητικά θρηνολογήματα, σκορπισμένα ανάμεσα στις πολυάριθμες ωδές και ύμνους αφιερωμένους στην Ελληνική Επανάσταση, οι Αμερικανοί ποιητές ζήτησαν να εκφράσουν όσο πιο δραματικά μπορούσαν το τραγικό τέλος της άλλοτε ωραίας νήσου.
Αλλά όσο κι αν τα αιματηρά γεγονότα της Χίου συγκίνησαν βαθειά τους Αμερικανούς και ίσως σε στιγμές να δόνησαν την πίστη τους για τη νικητήρια έκβαση του ελληνικού αγώνα, όμως μέσα σ εκείνο το δράμα της αιματοκυλισμένης Ελλάδας, είδαν και διέκριναν το ψυχικό σθένος και ηρωικό μεγαλείο των μαχομένων Ελλήνων και την μέχρι θανάτου αποφασιστικότητα τους να εκδικηθούν τον Οθωμανό για τη σφαγή της Χίου. Και ο θρήνος τους τότε, γίνεται προτροπή:
Για τις πόλεις σας που φλέγονται, για τα παιδιά σας που μ αλυσίδες σέρνονται. Για το αίμα που τα ακριβό νησί σας έλουσε,
Του μαχαιριού το έργο ποτέ μη σταματήσει.
Αλλά θα πρέπει και πάλι να στραφούμε στους εμπνευσμένους στίχους του πρωτοπόρου του αμερικανικού ρομαντισμού William Bryant για την τέλεια και καθολική έκφραση του λαϊκού συναισθήματος για τον αγωνιζόμενο ελληνικό λαό και ιδιαίτερα για την τραγωδία της Χίου, καθώς επίσης και για την ακράδαντη πίστη των φιλελλήνων Αμερικανών στην τελική επικράτηση των ελληνικών όπλων. Το ποίημά του «Η σφαγή της Χίου» είναι αναντίρρητα η καλυτέρα ποιητική δραματοποίηση του τραγικού αφανισμού του νησιού. Δεν είναι απλώς ένα συμβατικό στιχούργημα της στιγμής, αλλά η συνισταμένη αυθόρμητη έκφραση ενός ολοκλήρου λαού που από μακριά παρακολουθεί την τραγωδία της μαχόμενης Ελλάδας που αγωνιά και συμπάσχει μαζί της, που ελπίζει και αισιοδοξεί. Οι παρακάτω στίχοι του Bryant, δοσμένοι σ ελεύθερη μετάφραση, εγράφησαν αμέσως μετά τα γεγονότα της σφαγής και θα έλεγε κανείς ότι είναι σχεδόν προφητικοί.
Της Χίου τα σφαγμένα της παιδιά μην κλαίς. Το αίμα τους που σπάθες τούρκικες το χυσαν, στα ουράνια άδικα κραυγή δε βγάζει για του φονιά την κεφαλή εκδίκηση ζητάει.
Κι αν ο καυτός του αιμάτου χείμαρρος φουσκώνει. Αναμεσίς σε φλόγες που ουρανούς σηκώσαν, για κάθε μια σταλαματιά κι ένας αρματολός θε νάβγει.
Για τη λευτεριά της γης ή να πεθάνει.
Και για κάθε μας νεκρό που στον αφρό πετάχθη, γραφή ακριβή στης θάλασσας τα κήτη, από τους εχθρούς μας εκατό, καθένας τους θα γίνειστα όρνια του βουνού πλούσιο τραπέζι.στα όρνια του βουνού πλούσιο τραπέζι.
Πένθιμες τελετές θελ’ η Ελλάδα μας ορίσει τη μέρα εκείνη να εκφράζει απ' άκρη σ' άκρη ώσπου της δουλοσύνης οι αλυσίδες συντριβούνε.
Ποτέ πια πάλι να μη φορεθούνε.
Η τραγωδία της Χίου δεν ξεχάστηκε, έστω και μετά δεκατρία χρόνια αργότερα. Ο John Pierpont, κατά τη διάρκεια ταξιδιού του για προσκύνημα στους Αγίους Τόπους το 1836, έγραψε έναν διάλογο με τίτλο: «Γενέθλια στη Χίο», που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό American Museum of Literature. Η διαλογική αυτή σύνθεση παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όχι μόνον για την λεπτομερή περιγραφή της σφαγής, αλλά και διότι αποτελεί μιαν ακόμη ένδειξη ότι τα γεγονότα της Χίου έμεναν ακόμη ανεξίτηλα στη συνείδηση του χριστιανικού κόσμου κι ερέθιζαν την ευαισθησία των διανοουμένων. Κατά τη διαμονή μιάς μόνο μέρας στη Χίο, ο ποιητής είχε την ευκαιρία να περιφερθεί ανάμεσα στα ερείπια της αφανισμένης πόλης, έτσι που η φαντασία του δραματοποίησε και πάλι όλα τα ανείπωτα κακουργήματα της καταστροφής.
Η σφαγή της Χίου δεν ήταν μόνο πηγή ποιητικών συνθέσεων, αλλά και πολλών πεζών έργων. Ένα σύντομο θεατρικό έργο με τίτλο «Οι δύο αδελφές από τη Χίο», δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Ladies’ Magazine τον Απρίλη του 1830. Επίσης ένα άλλο πεζογράφημα με τίτλο «Ο Έλληνας ναυτικός», δημοσιεύθηκε στο Museum of Literature of Science στα 1929.
Ο Nathaniel P. Willis, εκτός από το ποίημα του «Ο Έλληνας ήρωας» που επίσης αναφέρεται στα γεγονότα της Χίου, μας έδωσε και μια περιγραφή σε πεζό λόγο των τουρκικών βασανιστηρίων κατά τη διάρκεια της σφαγής με τον τίτλο «Η Ελληνοπούλα» που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Philadelphia Album.
Επίσης θα πρέπει να αναφερθεί ότι παράλληλα με τα αμερικάνικα ποιητικά και πεζά – σχετικά με την τραγωδία της Χίου- εμφανίστηκαν στις αμερικάνικες εφημερίδες και λογοτεχνικά περιοδικά και μερικά αγγλικά δημοσιεύματα. Μεταξύ άλλων είναι και ένα ποίημα με τίτλο «Χίος» γραμμένο αμέσως μετά την καταστροφή του νησιού που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Salem Gazette τον Σεπτέμβριο του 1822. Επίσης στίχοι αναφερόμενοι στη Χίο γραμμένοι από τη γνωστή Αγγλίδα διανοούμενη Felicia Hemans δημοσιεύθηκαν επανειλημμένως στον αμερικάνικο τύπο.
Η πληθωρική αυτή λυρική έκφραση των τραγικών γεγονότων της Χίου μας δίδει στην ολότητα της το μέτρο της ευαισθησίας και της συμπάθειας των αμερικανών διανοουμένων δια την αγωνιζόμενη Ελλάδα. Από πολιτικής δε πλευράς, οι διάπυροι αυτοί στίχοι απετέλεσαν τον καλύτερο ίσως φορέα φιλελληνικής προπαγάνδας σ ολόκληρη την Αμερική, όπου εδιαβάστηκαν.
Σημείωση: Το κείμενο αυτό δημοσιεύθηκε στον «Εθνικό Κήρυκα της Νέας Υόρκης» τον Αύγουστο του 1982. Αντίγραφο του δακτυλογραφημένου κειμένου βρέθηκε στο αρχείο μου. Γιάννης Μιχαλάκης.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΕΔΩ: ΑΛΗΘΕΙΑ ΧΙΟΥ
https://www.alithia.gr/apopseis/i-sfagi-tis-hioy-stin-poiisi-ton-amerikanon
........................
Αναδημοσιεύουμε από την ιστοσελίδα
LiFO όπου για την Σφαγή της Χίου
Μιλούν στη LiFO και στον Γιάννη Πανταζόπουλο: ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Αριστείδης Χατζής και η διευθύντρια του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών του ΕΙΕ Μαρία Χριστίνα Χατζηιωάννου.
Ήταν άνοιξη του 1822 όταν ένας στόλος από τη Σάμο εμφανίστηκε στα ανοιχτά της Χίου. Επικεφαλής της νηοπομπής ήταν ο αρχηγός της επανάστασης στη Σάμο Λυκούργος Λογοθέτης, ο οποίος πήγε στο νησί ύστερα από προτροπή του Χιώτη Αντωνίου Μπουρνιά με περίπου 1.500-2.000 άνδρες, έχοντας ως βασική αποστολή να πείσει τους κατοίκους του να προσχωρήσουν στην Επανάσταση.
Τα νέα έφτασαν σύντομα στην Υψηλή Πύλη και η αντίδραση του Σουλτάνου Μαχμούτ Β’ ήταν άμεση.
Το ημερολόγιο έγραφε 30 Μαρτίου του 1822 όταν ο Καρά Αλής έλαβε την εντολή να μεταβεί στο νησί με πανίσχυρο στόλο και να καταπνίξει την εξέγερση.
Πράγματι, αποβιβάζοντας στην ακτή 7.000 άνδρες και με τη συνδρομή της τουρκικής φρουράς κατάφερε να την καταστείλει εύκολα και σύντομα, εκμεταλλευόμενος ταυτόχρονα τους κακούς χειρισμούς και τις έριδες με αφορμή την αρχηγία μεταξύ Μπουρνιά και Λογοθέτη.
Ο τουρκικός στόλος αγκυροβολεί στο βόρειο τμήμα του νησιού. Λίγες ώρες μετά το πλήρωμα ενώνεται με άλλους ομοεθνείς τους που βγήκαν από το κάστρο όπου είχαν βρει καταφύγιο και ξεκινούν τη σφαγή, τις λεηλασίες και την πυρπόληση της πόλης προς παραδειγματισμό των υπόδουλων Ελλήνων.
Μάλιστα, ο Λογοθέτης και ο Μπουρνιάς αποχώρησαν προς το εσωτερικό του νησιού, λέγοντας τη φράση: «Ο σώζων εαυτόν σωθήτω».
Ολόκληρος σχεδόν ο πληθυσμός αφανίστηκε, το νησί μετατράπηκε σε ένα απέραντο σφαγείο και η θάλασσα σε υγρό νεκροταφείο. Μια ανείπωτη τραγωδία είχε συντελεστεί. Υπολογίζεται ότι από τους 117.000 χριστιανούς κατοίκους του νησιού, 42.000 σφαγιάστηκαν, 50.000 πιάστηκαν αιχμάλωτοι και 23.000 διέφυγαν προς τις επαναστατημένες περιοχές της Ελλάδας και τη Δυτική Ευρώπη, τη στιγμή που οι Τούρκοι έχασαν περίπου 600 άνδρες.
Η διαταγή του Σουλτάνου ήταν ξεκάθαρη και προέβλεπε τη θανάτωση βρεφών έως τριών ετών, των αγοριών άνω των δώδεκα ετών, των γυναικών άνω των σαράντα ετών και την αιχμαλωσία κοριτσιών και γυναικών από τριών έως σαράντα ετών, και αγοριών από τριών έως δώδεκα ετών. Όσοι επιζούσαν, θα πουλιούνταν ως σκλάβοι. Θα γλίτωναν μόνο όσοι θα ασπάζονταν τον μωαμεθανισμό.
Συγχρόνως, ο Οθωμανός διοικητής του νησιού Βαχήτ Πασάς είχε τάξει στους στρατιώτες του ότι όσο περισσότερες γλώσσες, κεφάλια ή αυτιά του πήγαιναν, τόσο περισσότερα κέρδη θα είχαν. Μάλιστα, οι εισβολείς, ανήμερα Κυριακή του Πάσχα του 1822, μπήκαν στο μοναστήρι του Αγίου Μηνά από ένα μικρό άνοιγμα που υπήρχε στον περίβολο και κατέσφαξαν περίπου 3.000 Χιώτες που είχαν κρυφτεί εκεί ‒ το μοναστήρι το πυρπόλησαν. Η αναμενόμενη βοήθεια από τα γύρω νησιά και την Πελοπόννησο δεν ήρθε παρά μόνο όταν ήταν ήδη πολύ αργά.
Αναμφίβολα, η Σφαγή της Χίου ήταν μια αποτρόπαια ανθρωπιστική τραγωδία η οποία είχε ως στόχο να λειτουργήσει ως αντίποινα στον ξεσηκωμό των Χιωτών που αποφάσισαν να ταχθούν υπέρ της Ελληνικής Επανάστασης. Είναι χαρακτηριστικό ότι στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα η Χίος διέθετε μια μεγάλη και ακμάζουσα ελληνική κοινότητα που ευημερούσε χάρη στην καλλιέργεια και το εμπόριο της μαστίχας και στη ναυτική δραστηριότητα. Κατά τα προεπαναστατικά χρόνια είχε εξασφαλίσει μια σειρά ελευθεριών από τους Οθωμανούς, που λειτούργησαν καταλυτικά στην οικονομική ανάπτυξη των κατοίκων της.
Τελικά, οι μαζικές εκκαθαρίσεις διήρκεσαν περίπου τέσσερις μήνες. Ο απολογισμός της θηριωδίας ήταν τρομακτικός. Η πόλη και τα χωριά καταστράφηκαν. Ολόκληρος σχεδόν ο πληθυσμός αφανίστηκε, το νησί μετατράπηκε σε ένα απέραντο σφαγείο και η θάλασσα σε υγρό νεκροταφείο. Μια ανείπωτη τραγωδία είχε συντελεστεί. Υπολογίζεται ότι από τους 117.000 χριστιανούς κατοίκους του νησιού, 42.000 σφαγιάστηκαν, 50.000 πιάστηκαν αιχμάλωτοι και 23.000 διέφυγαν προς τις επαναστατημένες περιοχές της Ελλάδας και τη Δυτική Ευρώπη, τη στιγμή που οι Τούρκοι έχασαν περίπου 600 άνδρες.
Η σφαγή της Χίου – 200 χρόνια μετά
Αναμφίβολα, η Σφαγή της Χίου ήταν μια αποτρόπαια ανθρωπιστική τραγωδία η οποία είχε ως στόχο να λειτουργήσει ως αντίποινα στον ξεσηκωμό των Χιωτών που αποφάσισαν να ταχθούν υπέρ της Ελληνικής Επανάστασης.
Τα αιματηρά γεγονότα της Χίου, όμως, είχαν τεράστια επίδραση στην Ευρώπη, προκαλώντας τον αποτροπιασμό της κοινής γνώμης, που ξεσηκώθηκε. Έτσι το κίνημα του φιλελληνισμού ενισχύθηκε και ο αγώνας για την ανεξαρτησία απέκτησε πολυάριθμους οπαδούς. Η αδιανόητη καταστροφή της Χίου, όμως, αποτέλεσε και πηγή έμπνευσης σπουδαίων προσωπικοτήτων. Η πιο εμβληματική αποτύπωση της αιματηρής σφαγής έγινε από τον μεγάλο Γάλλο ζωγράφο Ντελακρουά στον διάσημο ομώνυμο πίνακα του που εκτέθηκε στο Salon του Παρισιού το 1824. Σε αυτό το εικαστικό αριστούργημα διακρίνονται ο θρήνος, η ατίμωση, η σκλαβιά, ο πόνος, ο θάνατος, η οδύνη, τα ματωμένα ρούχα. Αναμφίβολα, η ατμόσφαιρα της ολικής καταστροφής που απεικονίζεται στο συγκεκριμένο έργο έμελλε να αποτελέσει ένα ορόσημο στη ζωγραφική τέχνη.
Από τη σφαγή των χιλιάδων Ελλήνων της Χίου εμπνεύστηκε και ο Βικτόρ Ουγκό για το ποίημά του «Το Ελληνόπουλο». Γράφει σ’ αυτό: «Τούρκοι διαβήκαν. Χαλασμός, θάνατος πέρα ως πέρα. Η Χίος, τ’ όμορφο νησί, μαύρη απομένει ξέρα, με τα κρασιά, με τα δεντρά, τ’ αρχοντονήσι, που βουνά και σπίτια και λαγκάδια και στον χορό τις λυγερές καμιά φορά τα βράδια καθρέφτιζε μέσ’ στα νερά. Ερμιά παντού. Μα κοίταξε κι απάνου εκεί στον βράχο, στου κάστρου τα χαλάσματα κάποιο παιδί μονάχο κάθεται, σκύβει θλιβερά το κεφαλάκι στήριγμα και σκέπη του απομένει μόνο μιαν άσπρη αγράμπελη σαν αυτό ξεχασμένη μέσ’ την αφάνταστη φθορά».
Αριστείδης Χατζής: «Η Χίος αποτέλεσε σύμβολο του Αγώνα των Ελλήνων»
Μιλά στη LiFO ο καθηγητής στο Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και διευθυντής Ερευνών στο Κέντρο Φιλελεύθερων Μελετών Αριστείδης Χατζής. Το βιβλίο του με τίτλο «Ο ενδοξότερος αγώνας: Η Ελληνική Επανάσταση του 1821» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος.
— Γιατί η Σφαγή της Χίου το 1822 αποτελεί ένα από τα εμβληματικά γεγονότα της Επανάστασης;
Φυσικά, λόγω του μεγέθους της απάνθρωπης καταστροφής, αλλά κυρίως γιατί συγκλονίζει την Ευρώπη. Η Χίος είναι γνωστή στην Ευρώπη, είναι ένα πλούσιο νησί που παράγει τα αγαθά (μετάξι, μαστίχα) τα οποία απολαμβάνουν οι Ευρωπαίοι αστοί αλλά και το χαρέμι του Σουλτάνου. Τις ίδιες ημέρες πραγματοποιείται μεγάλη σφαγή στη Νάουσα, αλλά δεν γίνεται εξίσου γνωστή, δεν περιγράφεται στις ευρωπαϊκές εφημερίδες με τις λεπτομέρειες που θα δει κανείς για τη Χίο, στις περισσότερες δεν αναφέρεται καν. Η καταστροφή έχει σοβαρές οικονομικές συνέπειες που θα συνταράξουν και ευρωπαϊκούς εμπορικούς οίκους. Η διασπορά της Χίου είναι ισχυρή, οι Χιώτες έμποροι φροντίζουν να ενημερωθεί η κοινή γνώμη, π.χ. στο Λονδίνο. Η Χίος είναι γνωστή και για την πνευματική παραγωγή της. Θυμίζω ‒κι αυτό είναι κάτι που θα βρείτε στο βιβλίο μου‒ πως τον Ιούνιο του 1820 το «Scots Magazine» έχει ένα ολόκληρο ρεπορτάζ για τη Σχολή της Χίου και την πλούσια μεγάλη βιβλιοθήκη της. Κάνει, επίσης, αρκετές αναφορές στον Αδαμάντιο Κοραή. Πολλοί Ευρωπαίοι θυμούνται ότι η Χίος είναι το νησί του Αναστάσιου, δηλαδή του ήρωα του ομώνυμου αγγλικού μυθιστορήματος του Thomas Hope, που το 1820 γίνεται πανευρωπαϊκό best seller. Οι Ευρωπαίοι σοκάρονται γιατί έχουν την εικόνα ενός νησιού που ευημερεί, είναι πλούσιο και όμορφο, αλλά τώρα έχει μετατραπεί σε κρανίου τόπο. Διαβάζουν φοβερές ιστορίες για νέες λευκές γυναίκες από πλούσιες χριστιανικές οικογένειες που πουλιούνται στα σκλαβοπάζαρα της Ανατολής. Αυτή την εικόνα τη χρησιμοποιούν έντεχνα οι φιλέλληνες για να προκαλέσουν την οργή των αναγνωστών π.χ. των βρετανικών εφημερίδων, ακόμα και των αμερικανικών («Τίποτα δεν πρέπει να ειπωθεί πλέον από την αγγλική κυβέρνηση για την αδικία της αφρικανικής δουλείας. Τώρα υπάρχουν χριστιανοί σκλάβοι. Υπάρχουν καλλιεργημένες και πολιτισμένες οικογένειες που μεταφέρονται στη σκλαβιά από τη νόμιμη κυβέρνηση της Τουρκίας», γράφει μια βρετανική εφημερίδα). Η εικόνα αυτή θα επιβεβαιωθεί όταν θα φτάσουν οι πρώτοι πρόσφυγες (κυρίως ορφανά) σε χώρες της δυτικής Ευρώπης. Τα ορφανά παιδιά έχουν εξαγοράσει Γάλλοι και Βρετανοί διπλωμάτες, καπετάνιοι, αξιωματούχοι κ.ά. Οι φιλέλληνες, λοιπόν, όχι μόνο εκμεταλλεύονται το γεγονός για να βοηθήσουν τον Αγώνα των Ελλήνων αλλά και για να ξεχαστεί η σφαγή στην Τριπολιτσά. Επιπλέον συντηρούν τη μνήμη, επανερχόμενοι στα κείμενά τους στο γεγονός και στις λεπτομέρειες με κάθε ευκαιρία. Θα προστεθεί και ο πίνακας του Ντελακρουά και η Χίος θα αποτελέσει σύμβολο του Αγώνα των Ελλήνων. Θα βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης μέχρι το 1826 και την Έξοδο του Μεσολογγίου, που επίσης θα συνταράξει την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη.
ΚΑΝΤΕ ΚΛΙΚ ΕΔΩ ΓΙΑ ΝΑ ΤΟ ΑΓΟΡΑΣΕΤΕ: Αριστείδης Ν. Χατζής - «Ο ενδοξότερος αγώνας – Η Ελληνική Επανάσταση του 1821», εκδ. Παπαδόπουλος
— Τι μας μαθαίνει η καταστροφή της Χίου ως αντικείμενο ιστορικής μελέτης;
Μας μαθαίνει πάρα πολλά. Καταρχάς, μας βοηθά να κατανοήσουμε τις διαφοροποιήσεις στην εμπειρία της κατακτημένης κοινωνίας. Η Χίος είναι μία από τις πλέον ευημερούσες περιοχές στη νοτιοανατολική Ευρώπη. Από την άλλη, μας βοηθά να αντιληφθούμε τις διαφορές στους τρόπους ένταξης στην Επανάσταση. Οι κάτοικοι της Χίου δεν ήθελαν να συμμετάσχουν γιατί ήταν προφανές πως ήταν αδύναμοι, άπειροι και ευάλωτοι. Υποχρεώθηκαν να ενταχθούν στην Επανάσταση για έναν μήνα κι αυτό ήταν αρκετό για να τιμωρηθούν παραδειγματικά από τον Σουλτάνο. Αυτοί που τους έμπλεξαν στην Επανάσταση δεν τους υπερασπίστηκαν, ουσιαστικά τους εγκατέλειψαν στο έλεος των Οθωμανών. Η Χίος υποχρεώθηκε να μπει στην Επανάσταση από έναν συνδυασμό ανορθολογικού επαναστατικού μαξιμαλισμού και της ελπίδας ότι θα μπορέσει η Επανάσταση ή κάποιοι επαναστάτες να επωφεληθούν από τα πλούτη της. Ένα άλλο ενδιαφέρον ζήτημα είναι η μεταχείριση των προσφύγων από τη Χίο στην επαναστατημένη Ελλάδα. Η περιγραφή του νεαρού Σταμάτη Σέρμπου (που δημοσίευσε η Λουκία Δρούλια το 1964 και ανέδειξε πρόσφατα ο Αλέξης Πολίτης) είναι συγκλονιστική.
— Στο βιβλίο σας γράφετε ότι η καταστροφή του νησιού ήταν ένα ακόμη λάθος του Σουλτάνου. Τι σας οδήγησε σε αυτό το συμπέρασμα;
Ο Ιγνάτιος Ουγγροβλαχίας, ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος και ο Αδαμάντιος Κοραής στην αλληλογραφία τους συνήθιζαν να χαρακτηρίζουν τον Σουλτάνο ως τον καλύτερο «σύμμαχο» των Ελλήνων, διότι ενεργούσε συχνά αδιαφορώντας για τις πολιτικές συνέπειες, χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι οι εξεγερμένοι είχαν ένα κοινό χαρακτηριστικό με τους κατοίκους των ευρωπαϊκών δυνάμεων, τη θρησκεία. Ενώ οι αυλές και οι κυβερνήσεις ήταν διατεθειμένες να κάνουν τα στραβά μάτια στη σκληρή στρατιωτική κατάπνιξη της Επανάστασης, δεν θα μπορούσαν εύκολα να αδιαφορήσουν για την εκτέλεση του Πατριάρχη, για γενικευμένες σφαγές άμαχου πληθυσμού και μάλιστα σε περιοχές που δεν συμμετείχαν στην Επανάσταση, για μαζικά εγκλήματα όπως η καταστροφή της Χίου και βάρβαρες πρακτικές όπως το σκλαβοπάζαρο. Επιπλέον, η Ελληνική Επανάσταση είχε κινητοποιήσει την κοινή γνώμη στη Μεγάλη Βρετανία και στη Γαλλία, ενώ η Χίος ή αργότερα το Μεσολόγγι χρησιμοποιήθηκαν πολύ αποτελεσματικά από το φιλελληνικό κίνημα. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν είχε ούτε τα μέσα ούτε την εμπειρία να αντιμετωπίσει τους φιλέλληνες στην ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα, την οποία οι τελευταίοι, ιδίως οι φιλελεύθεροι, έλεγχαν σχεδόν πλήρως.
Ευγένιος Ντελακρουά, Η Σφαγή της Χίου (προσχέδιο)
— Πόσο καταλυτική υπήρξε η διεθνής κατακραυγή για τις θηριωδίες των Οθωμανών στο νησί;
Στο βιβλίο μου θα δείτε δύο κύρια άρθρα δύο σημαντικών βρετανικών φιλελεύθερων εφημερίδων, της «Morning Chronicle» και της «Guardian», με θέμα τη Χίο. Οι εφημερίδες προτείνουν την οργάνωση σταυροφορίας κατά των Οθωμανών με αφορμή τα γεγονότα στη Χίο. Αυτό ίσως ακούγεται ως μια ρητορική αντίδραση, αλλά η «Morning Chronicle» θα κάνει ένα βήμα παραπάνω: θα ζητήσει άμεση στρατιωτική παρέμβαση των Ρώσων («η πιο ειλικρινής επιθυμία κάθε φιλελεύθερου»). Όσες/-οι γνωρίζουν την ιστορία του Ανατολικού Ζητήματος, τη διπλωματική ιστορία της μεταναπολεόντειας Ευρώπης, ακόμα και την απέχθεια των φιλελεύθερων Βρετανών για την απολυταρχική Ρωσία, θα αντιληφθούν το μέγεθος της υπέρβασης που οφείλεται στο μέγεθος του σοκ που υπέστη η Ευρώπη από τα νέα της καταστροφής.
— Στο βιβλίο σας αναφέρετε και κάτι το οποίο ήταν άγνωστο μέχρι τώρα, ότι οι Τούρκοι χρησιμοποίησαν ρουκέτες Κόνγκριβ. Θα θέλατε να μας το σχολιάσετε;
Η ρουκέτα Κόνγκριβ ήταν ένα είδος ρουκέτας που σχεδίασε ο Βρετανός εφευρέτης Ουίλιαμ Κόνγκριβ το 1804. Η «Morning Chronicle» είχε δώσει έμφαση στο θέμα σε ειδικό ρεπορτάζ της για τη σφαγή. Διαβάζουμε εκεί: «Ειλικρινά ελπίζουμε, για την τιμή του έθνους μας, να μην επιβεβαιωθεί η πληροφορία ότι οι Τούρκοι προμηθεύτηκαν τις ρουκέτες Κόνγκριβ από εμάς». Στο κύριο άρθρο της, στο οποίο ήδη αναφέρθηκα, διαβάζουμε: «Αν η πληροφορία αποδειχτεί αληθινή, κάθε βρετανική καρδιά θα γεμίσει με αγανάκτηση. Με αυτόν τον τρόπο οι “νόμιμοι” Τούρκοι, οι φίλοι της βαρβαρότητας και συνεπώς του τωρινού ευρωπαϊκού συστήματος [εννοούν την Ιερά Συμμαχία και το σύστημα των συνεδρίων των πέντε Μεγάλων Δυνάμεων] εξόντωσαν τους επαναστάτες υποτελείς τους – τους Έλληνες Χριστιανούς, που οι πρόγονοί τους εκπολίτισαν τον κόσμο». Νομίζω ότι η ευαισθησία των Βρετανών όσον αφορά τη χρήση βρετανικών όπλων σε μαζικά εγκλήματα στην Ανατολή δεν ήταν καθόλου δεδομένη εκείνη την εποχή.
Τι σηματοδότησε η καταστροφή της Χίου το 1822;
Απαντά η διευθύντρια του τμήματος Νεοελληνικών Ερευνών στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του ΕΙΕ Μαρία Χριστίνα Χατζηιωάννου.
Η καταστροφή της Χίου το 1822 αποτελεί μια εξαιρετική ιστοριογραφική πρόκληση. Είναι ένα αιφνίδιο και βραχύβιο γεγονός στην κλίμακα της Ελληνικής Επανάστασης που προκάλεσε το παγκόσμιο φιλελληνικό ενδιαφέρον. Σε αυτή την ιστορία διασταυρώθηκαν διαδρομές Χιωτών από τον εμπορικό και τον αγροτικό κόσμο με Αμερικανούς προτεστάντες και Χιώτες της διασποράς. Το βίαιο γεγονός της καταστροφής του νησιού έθετε στη διεθνή σκηνή τον πιθανό κίνδυνο εξαναγκασμού και μεταστροφής Χριστιανών στη θρησκεία του Ισλάμ, οπότε έθετε επίσης σε προτεραιότητα τη διασφάλιση της χριστιανικής ταυτότητας. Οι αφανείς μάρτυρες αυτής της υπόθεσης, τα αθώα παιδιά των χριστιανών που βίωναν τη βίαιη γονική απώλεια, αποτελούσαν μια πρόκληση για τα συναισθήματα οικουμενικής ευθύνης των Ευρωπαίων και των Αμερικανών. Παιδιά και γυναίκες πουλήθηκαν στην οθωμανική αγορά της Χίου, της Σμύρνης, της Κωνσταντινούπολης. Κινητοποιήθηκαν συγγενείς και ξένοι πρόξενοι ώστε να τους εξαγοράσουν και να τους απελευθερώσουν, έτσι αποκαλύφθηκαν μικρά αποθησαυρισμένα κεφάλαια. Προτεστάντες ιεραπόστολοι πήραν αγόρια υπό την προστασία τους και τα έστειλαν να σπουδάσουν στην περιοχή της Βοστώνης.
H Χίος είχε γίνει διαμετακομιστικός σταθμός του γενουατικού εμπορίου στην Ανατολή από τον δέκατο πέμπτο αιώνα. Η οικονομία της ισχυροποιήθηκε από τη σχέση της με δύο σημαντικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη, καθώς και με τα διεθνικά δίκτυα της διασποράς. Αυτές οι ιδιαιτερότητες προσδιόρισαν την εμπορική και κοινωνική ταυτότητα των Χιωτών που είχαν σωρεύσει κεφάλαια και εμπορική τεχνογνωσία πριν και μετά από την οθωμανική κατάκτηση του νησιού.
Η καταστροφή της Χίου ήταν ο επίλογος μιας μακράς εθνοθρησκευτικής συμβίωσης ετερόδοξων πληθυσμών στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, που πήρε τη μορφή μιας βίαιης σύγκρουσης στη Χίο κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης. Αυτή η καταστροφή ήταν ένας βασικός παράγοντας που ενίσχυσε μια ιδιαίτερη τοπική ταυτότητα, η οποία προσδιόρισε τους Χιώτες στο νησί και στη διασπορά. Ο αριθμός των χριστιανών που χάθηκαν σε διάστημα λίγων μηνών στη Χίο μπορεί να υπολογιστεί σύμφωνα με τους συντηρητικότερους υπολογισμούς σε 20.000-30.000 άτομα, που για τα δεδομένα των πολεμικών επιχειρήσεων της περιόδου ήταν εξαιρετικά μεγάλος. Παραμένουν όμως αναπάντητα θεμελιώδη ερωτήματα: ήταν μια παραδειγματική τιμωρία χριστιανών Οθωμανών υπηκόων στο πλαίσιο της καταστολής της Ελληνικής Επανάστασης η σφαγή στη Χίο; Μήπως είχε φτάσει στα όριά της η συνύπαρξη μουσουλμάνων, χριστιανών και Εβραίων στην εθνικά κατατετμημένη Οθωμανική Αυτοκρατορία;
Η χιώτικη οικογένεια Καλβοκορέση, εγκατεστημένη στην Αγγλία, είχε αναζητήσει και είχε διασώσει υλικό που αφορούσε την ιστορία της. Η ιστορία του Ζαννή Ζορζή Καλβοκορέση-Μουζάλα (Χίος 1776 - Χίος 1822), ο οποίος, σύμφωνα με οικογενειακό χειρόγραφο τεκμήριο, θανατώθηκε από τους Τούρκους, καταγράφηκε από τον εγγονό του, τον Παντιά Ζ. Καλβοκορέση, ο οποίος αντέγραψε κάποιες σημειώσεις και, ενθυμούμενος προφορικές διηγήσεις του 1888-1889, συνέθεσε γραπτά τη μαρτυρία γύρω στα 1950.
Η χιώτικη μνήμη μετασχηματίστηκε σε μικρο-πολιτισμική μνήμη και ανέπτυξε μηχανισμούς διαγενεακής μεταβίβασής της στο πέρασμα από τον δέκατο ένατο στον εικοστό αιώνα. Η συλλογική μνήμη στηρίχτηκε σε παραλλαγές του αφηγήματος για την καταστροφή της Χίου το 1822 που καταγράφτηκαν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, τις περισσότερες φορές μέσω της επικοινωνιακής διαδικασίας της προφορικής διήγησης.
Το ίδιο το γεγονός της καταστροφής της Χίου έχει συνδεθεί με την Ελληνική Επανάσταση (Σάμος, Κανάρης), αλλά όχι με οργανικό τρόπο, κυρίως ως προς τις διαφορές αυτής της σύνδεσης και με αφετηρία το ξεχωριστό οικονομικό παρελθόν του συγκεκριμένου τόπου. Πάνω σε αυτή την οικονομική βάση των οικογενειακών εμπορικών δικτύων ξετυλίχτηκαν διασταυρούμενες πορείες, π.χ. των Συγγρού, των Ράλλη, των Καλβοκορέση, των Πασπάτη και πολλών άλλων επώνυμων και ανώνυμων Χιωτών. Νέα τεκμήρια και ερμηνευτικές προσεγγίσεις πλουτίζουν την ιστορία του 1821 που μόλις γιόρτασε τα 200 χρόνια της με πλήθος εκδόσεων και εκδηλώσεων.
Το βιβλίο της Μαρίας Χριστίνας Χατζηιωάννου «Στη δίνη της χιακής καταστροφής (1822) - Διασταυρούμενες ιστορίες και συλλογική ταυτότητα» κυκλοφορεί από την Ιστορική Βιβλιοθήκη 1821, αρ. 6, Αθήνα, ΙΙΕ/ΕΙΕ 2021
ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Πώς πολεμούσαν οι Έλληνες το 1821;
Βιβλίο / Αριστείδης Χατζής: «Ήθελα να εστιάσω στη συγκλονιστική ιστορία των ανθρώπων του '21»
Αρχαιολογία & Ιστορία / Ο ρόλος των Αμερικανών φιλελλήνων στην Επανάσταση του '21
Εικαστικά / Ευγένιος Ντελακρουά: Ο ρομαντικός επαναστάτης που ύμνησε την Ελλάδα όσο λίγοι
Σκιάθος: Ο αργαλειός που υφάνθηκε η πρώτη Σημαία του Αγώνα στη Ιερά Μονή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου
Αλλά και η Φιλική Εταιρεία πολλά χρόνια πριν είχε τον εμπνευστή της που δεν ήταν άλλος από τον Ρήγα τον Βελεστινλῆ ή Φεραίο από το Βελεστίνο της Μαγνησίας, που με τον επαναστατικό του "Θούριο", θέριευε μέσα τους το πάθος για τη Λευτεριά & τους Αγώνες για να την κατακτήσουν .
