" Έχε γειά, καημένε κόσμε, έχε γειά, γλυκιά ζωή, κι εσύ δύστυχη πατρίδα, έχε γειά παντοτινή." Σαν σήμερα στις 18 Δεκεμβρίου το 1803, οι Σουλιώτισσες γυναίκες περνούν στην 🌿🇬🇷ΑΘΑΝΑΣΙΑ 🌿🇬🇷 όταν μαζί με τα παιδιά τους πέφτουν στον γκρεμό στην κορυφή στον Ζάλογγο, για να μην πέσουν στα βρώμικα χέρια των Τούρκων ...

 " Έχε γειά, καημένε κόσμε,

έχε γειά, γλυκιά ζωή,

κι εσύ δύστυχη πατρίδα,

έχε γειά παντοτινή."

(Δημοτικό τραγούδι του Ζαλόγγου)

Μπορεί το παραπάνω Δημοτικό τραγούδι να γράφτηκε αργότερα (1908) ωστόσο, δημιουργήθηκε από τα βάθη του συναισθήματος του λαού μας και ως τέτοιο, μέχρι και σήμερα το τραγούδισμά του μας συγκλονίζει, και μας θυμίζει με τον πιο παραστατικό τρόπο

( τον χορό δηλ.), αλλά και τον λυρικό του στίχο, μας θυμίζει 

ένα, από τα πιο γνωστά και συγκλονιστικά γεγονότα, της νεότερης, ελληνικής, ιστορίας, την αυτοθυσία των  Σουλιωτισσών!

Για να μην αιχμαλωτιστούν και υποδουλωθούν, οι γυναίκες επέλεξαν τον θάνατο🌿🇬🇷🌿

Σύμφωνα με την παράδοση, πιάστηκαν χέρι-χέρι, τραγούδησαν και χόρεψαν, και μία-μία έπεφταν στον γκρεμό, ρίχνοντας πρώτα τα παιδιά τους✝️🥲

Ο Χορός του Ζαλόγγου από τις ηρωίδες Σουλιώτισσες στο όρος Ζάλογγο της Ηπείρου, κοντά στην Καμαρίνα Πρέβεζας.

εκτός του ότι 

ήταν μια πράξη αυτοθυσίας ιστορικά απόλυτα  τεκμηριωμένη, βασισμένη σε μαρτυρίες αυτοπτών (όπως ο Τουρκαλβανός αξιωματικός Σουλεϊμάν Αγάς) κ.ά περιηγητές της εποχής, που συνέβη σαν σήμερα 18 Δεκεμβρίου 1803 η σύμφωνα με άλλες πηγές, στις 16 Δεκεμβρίου,

παραμένει αιώνιο σύμβολο γυναικείας αντίστασης, αυτοθυσίας και αγάπης για την ελευθερία‼️

'Ενώ ο ίδιος ο τόπος του δράματος ο Ζάλογγος εκεί ψηλά στην κορυφή του βράχου Στεφάνι,

αποτελεί Ιερό τόπο Μνήμης , 

εκεί όπου δεσπόζει ένα από τα πλέον εμβληματικά και υποβλητικά μνημεία

Άποψη από ψηλά: "Βράχος Στεφάνι" - Το “Ηρώον Ζαλόγγου”,                   "Το μνημειώδες έργο"  του Γλύπτη Γεωργίου Ζογγόπουλου 

εκείνο του γλύπτη Γεωργίου Ζογγολόπουλου στην κορυφή του Ζάλογγου εκεί ψηλά στον βράχο Στεφάνι, αποτέλεσε το " Στεφάνι Δόξας ", για 60, κατά άλλους 22, ηρωΐδες Σουλιώτισσες, που μαζί με τα παιδιά τους προτίμησαν τον εθελούσιο θάνατο, πέφτοντας από τον βράχο, παρά να παραδώσουν το σώμα τους, στους άπιστους Οθωμανούς, προδίδοντας έτσι την Ψυχή τους και την Πίστη τους‼️🌿🇬🇷🌿

Έκτοτε ο Χορός του Ζαλόγγου αποτελεί 

ένα από τα πιο εμβληματικά επεισόδια της ελληνικής ιστορίας, που συνέβη στις 18 Δεκεμβρίου 1803 (ή 16 Δεκεμβρίου κατά άλλες πηγές) στο όρος Ζάλογγο της Ηπείρου, όπου μετά από πολύχρονους πολέμους των Σουλιωτών εναντίον του Αλή Πασά των Ιωαννίνων, και όταν το Σούλι παραδόθηκε στις 12 Δεκεμβρίου 1803...

ενώ η εικόνα των γυναικών που πιάνονται χέρι-χέρι, χορεύουν κυκλικά και πέφτουν μία-μία στον γκρεμό συνοδεύοντας το γνωστό τραγούδι "Έχε γειά καημένε κόσμε, έχε γειά γλυκιά ζωή..." είναι βαθιά ριζωμένη στην ελληνική παράδοση.

Ακόμα κι αν σύγχρονοι ιστορικοί (όπως ο Αλέξης Πολίτης, ο Περικλής Ζερλέντης κ.ά μπορεί να θεωρούν ότι ο χορός και το τραγούδι προστέθηκαν αργότερα ως εξιδανίκευση και μυθοποίηση του γεγονότος.

Το τραγούδι εμφανίζεται γραπτά πρώτη φορά γύρω στο 1908, ενώ πρώιμες πηγές (π.χ. Χριστόφορος Περραιβός το 1815) αναφέρουν θυσία αλλά όχι απαραίτητα χορό.

Το  γεγονός της αυτοθυσίας έγινε έκτοτε 

γνωστό σ' όλη την Ευρώπη, εμπνέοντας ποιήματα, θεατρικά έργα και λαϊκούς θρύλους, και ενίσχυσε το φιλελληνικό κίνημα!

'Ενώ ο Ιερός τόπος και μετέπειτα το επιβλητικό και εμβληματικό μνημείο του Γεωργίου Ζογγολόπουλου παραμένει στις ημέρες μας δημοφιλή προορισμό και τόπο μνήμης. 🌿🇬🇷🌿

Διαβάστε περισσότερα σε προηγούμενη μας ανάρτηση εδώ:

Το “Ηρώον Ζαλόγγου”, του Γιώργου Ζογγολόπουλου,έργο μοναδικό μνημειακής γλυπτικής, το 2021,επέτειος 200 χρόνων από την 'Επανάσταση του 1821,με απόφαση του Υπουργείου Πολιτισμού, χαρακτηρίστηκε: Μνημείο Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.
https://voiceofthelambs.blogspot.com/search?updated-max=2023-12-24T21:43:00-08:00&max-results=1&reverse-paginate=true

Σαν σήμερα το 1803 πριν ακόμα να έχουμε δηλ.την επανάσταση του 1821 στις 18 Δεκεμβρίου 1803, 22 Σουλιώτισσες χορεύουν το χορό του Ζαλόγγου και πέφτουν στο γκρεμό μαζί με τα παιδιά τους, για να μην παραδοθούν στους Τούρκους.
https://voiceofthelambs.blogspot.com/2023_12_18_archive.html#8506673259506647722

Η Εταιρεία Βυζαντινών και Ιστορικών Μελετών Νομού Πρέβεζας, τιμώντας τη μνήμη των Σουλιωτισσών, υπογραμμίζει τη διαχρονική αξία της ιστορικής γνώσης και της συλλογικής μνήμης. Σε μια εποχή όπου η ιστορική λήθη και η σχετικοποίηση των αξιών απειλούν την ταυτότητά μας, το Ζάλογγο στέκει ως αιώνιος φάρος θάρρους και ελευθερίας.

Διαβάστε περισσότερα:

Το “Ηρώον Ζαλόγγου”, του Γιώργου Ζογγολόπουλου,έργο μοναδικό μνημειακής γλυπτικής, το 2021,επέτειος 200χρόνων από την 'Επανάσταση του1821,με απόφαση του Υπουργείου Πολιτισμού, χαρακτηρίστηκε: Μνημείο Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Μνημείο Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας χαρακτηρίστηκε, σύμφωνα με απόφαση του Υπουργείου Πολιτισμού & Αθλητισμού, το Μνημείο Ζαλόγγου, στην ΠΕ Πρεβέζης, όπως αυτό σχεδιάσθηκε από τον γλύπτη Γεώργιο Ζογγολόπουλο και εκτελέσθηκε υπό την επίβλεψη του ιδίου, του αρχιτέκτονα Πάτροκλου Καραντινού και του μαρμαροτεχνίτη Ελευθέριου Γυφτόπουλου, ευρισκόμενου εντός του αρχαιολογικού χώρου της Κασσώπης, διότι αποτελεί ένα πρωτοποριακό έργο μοντέρνας γλυπτικής, μεγάλης κλίμακας, σε υπαίθριο χώρο, με εξαιρετική ιστορική, καλλιτεχνική και τεχνική αξία.

Ο Πρόεδρος του Ιδρύματος και ανιψιός του Γιώργου Ζογγολόπουλου, Νίκος Θεοδωρίδης, ο οποίος υπέβαλε το αίτημα χαρακτηρισμού προς το Υπουργείο εν όψει των εορτασμών των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση σημειώνει:

«Ο χαρακτηρισμός του γλυπτού “Ηρώον Ζαλόγγου” από το ΥΠΠΟΑ σαν Μνημείο Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς είναι δικαίωση τόσο για τον μεγάλο Έλληνα καλλιτέχνη, Γιώργο Ζογγολόπουλο, όσο και αναγνώριση της καλλιτεχνικής αξίας του ίδιου του μνημείου. Ταυτόχρονα, όμως, η απόφαση κήρυξης του ηρώου σε μνημείο είναι αναγνώριση της θυσίας των Ελλήνων της προεπαναστατικής περιόδου στον βωμό της Ελευθερίας και της εκκωφαντικής απάντησής τους στο δίλλημα “Ελευθερία ή Θάνατος», το δίλημμα που μετά από μερικά χρόνια έγινε κραυγή και σύνθημα και σύμβολο του Απελευθερωτικού Αγώνα. Είναι, επίσης, αναγνώριση στη συμβολή της Ελληνίδας, της ηρωίδας γυναίκας που πολέμησε και θυσιάστηκε δίπλα-δίπλα με τον άντρα, το σύζυγο και το γιο».

Το γλυπτό είναι το πρώτο και μοναδικό μνημείο, τέτοιας κλίμακας, αφιερωμένο στην προεπαναστατική ιστορία της χώρας μας (1803). Έργο του γλύπτη Γιώργου Ζογγολόπουλου, αποτελεί μοναδική περίπτωση έργου τέχνης στον δημόσιο χώρο.

Η φυσική του θέση αλλά και οι μνημειακής κλίμακας διαστάσεις του, 18 x 15 μ., το κάνουν ορατό από απόσταση 30 χλμ. γεγονός που το αφηγείται ο ίδιος ο δημιουργός του όταν το είδε από το πλοίο ταξιδεύοντας από Ελλάδα για Ιταλία, γράφοντας χαρακτηριστικά:

«Το Ηρώον τοποθετείται εις το χείλος κατακόρυφου βράχου […], η επικοινωνία και άνοδος προς τον βράχον γίνεται μόνον δια μιας στενής ατραπού διερχομένης μέσω απότομων βράχων. Προς βορράν το Ζάλογγον περιβάλλεται από τα μεγαλοπρεπή Ηπειρωτικά όρη. Κάτωθεν του βράχου και εις απόστασιν 800 μ. βρίσκονται τα ερείπια της αρχαίας Κασσώπης.

Μεταξύ Ζαλόγγου και θαλάσσης διέρχεται ο τουριστικός δρόμος Αθηνών – Κερκύρας.

Κατά τον διάπλουν εσωτερικής γραμμής Κερκύρας και εξωτερικής Ιταλίας το μνημείον είναι ορατόν. Παρ’ όλον το τραχύ και μεγαλειώδες θέαμα των Ηπειρωτικών βουνών και την εκτεταμένην έννοιαν της θαλάσσης του Ιονίου Πελάγους, δημιουργείται ένα αίσθημα ισορροπίας και γαλήνης.

Η κλίμαξ του Ηρώου προσαρμόζεται προς την κλίμακα του τοπίου»,

Γ. Ζογγολόπουλος, Αθήνα: Απρίλιος 1960.

Το μέγεθος του μνημείου σε όρους αστικού τοπίου, αντιστοιχεί σε μία πενταόροφη πολυκατοικία που αναπτύσσεται σε δύο οικόπεδα.

Η κατασκευή του ξεκίνησε το 1954 και διήρκεσε μέχρι το 1960 και χρηματοδοτήθηκε από σχολικούς εράνους και από το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, το οποίο συνεισέφερε και με εργασία στρατιωτών αλλά και με αυτοκίνητα και άλλον τεχνολογικό εξοπλισμό. Ο Γιώργος Ζογγολόπουλος με τη σύζυγό του, ζωγράφο Ελένη Πασχαλίδου – Ζογγολοπούλου, από το 1954 μέχρι και το 1960 κάθε άνοιξη άφηναν το εργαστήριό τους στο Ψυχικό και, φορτώνοντας τα εργαλεία της δουλειάς του ο Γ. Ζογγολόπουλος, επιβιβάζονταν σε ένα φορτηγό του στρατού και πήγαιναν στην Καμαρίνα στα ριζά του γκρεμού του Ζαλόγγου.

Η δε πρόσβαση στο σημείο της ανέγερσης του μνημείου γινόταν από ένα υποτυπώδες μονοπάτι ανάμεσα από βράχια και θάμνους.

Το εσωτερικό του μνημείου είναι κατασκευασμένο από οπλισμένο σκυρόδεμα και το περίβλημα με τις μορφές των γυναικών αποτελείται από 4.300 όγκους λευκής ηπειρώτικης

πέτρας που βρήκε και επέλεξε ο καλλιτέχνης σε νταμάρι, σε απόσταση 160 χλμ. από το εργοτάξιο του μνημείου.

Η πέτρα μεταφέρθηκε σε όγκους και σε διαστάσεις 50 x 25 x 20 εκ. και λαξευόταν in situ. Όλοι αυτοί οι εκατοντάδες τόνοι των υλικών  έπρεπε να ανέβουν  με τα χέρια στο εργοτάξιο.

Μέσα δεν υπήρχαν. Ο ευρηματικός Ζογγολόπουλος κατασκεύασε ένα αναβατόριο, χρησιμοποιώντας τη μηχανή από ένα τζιπ του στρατού, καλώδια και τροχαλίες αλλά μετά από ένα ατύχημα, και για λόγους ασφαλείας, αποφάσισε ότι τα υλικά μπορούν να μεταφερθούν μόνο με ανθρώπους και ζώα.

Η προσφορά εργασίας ήταν παλλαϊκή. Στρατιώτες, αλλά και γυναίκες και άνδρες, κάτοικοι των χωριών Καμαρίνας, Ζαλόγγου, Κρυοπηγής Πρεβέζης, με τα ζώα τους αλλά και με τα χέρια και στους ώμους τους, επί έξι χρόνια,  κάθε άνοιξη, ανεβαίνοντας το δύσβατο μονοπάτι ανάμεσα από βράχια θάμνους και φίδια, κουβαλούσαν νερό, τσιμέντα, αμμοχάλικα, σίδερα και πέτρες στο εργοτάξιο ψηλά στον βράχο,  όπου ο Ζογγολόπουλος με εργάτες, τεχνίτες και λιθοξόους κατασκεύαζε το έργο του.

Το αποτέλεσμα δικαίωσε τις προσδοκίες όλων. Το έργο ήταν τόσο εντυπωσιακό που αμέσως άρχισαν οι έριδες για την πατρότητα της ιδέας, αλλά και την πρωτοβουλία της κατασκευής. Οι εφημερίδες της εποχής γράφουν ότι τα αποκαλυπτήρια έγιναν στις 10 Ιουνίου του 1961 με μεγάλη επισημότητα και  παρόντες τους τότε Βασιλείς Φρειδερίκη και Παύλο, μέλη της κυβέρνησης Κ. Καραμανλή, εκπροσώπους της Εκκλησίας και πλήθος κόσμου.

Το μνημείο αποτελεί  ένα από τα πρώτα δείγματα εφαρμογής των αρχών του μοντερνισμού στη μνημειακή γλυπτική της Μεταπολεμικής Ελλάδας. Οι μορφές των γυναικών δεν αναπαριστούν γνωστές ιστορικές μορφές, αλλά εκ προθέσεως αφέθηκαν από τον γλύπτη χωρίς συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και επιλέχθηκε η πλήρης αφαίρεση των λεπτομερειών του προσώπου και του κορμού, στοχεύοντας ο γλύπτης να αφήσει ελεύθερο τον θεατή να πλάσει με την ψυχή και τη φαντασία του την κάθε μία  από αυτές τις γυναίκες.

Έτσι, απέφυγε τον ρεαλισμό, παρόλο το ανθρωπομορφικό θέμα του μνημείου.

Το έργο διατυπώνει με σαφήνεια τη σύγχρονη έννοια landscape installation art, παρότι η ορολογία κατά την εποχή της δημιουργίας του έργου ήταν μάλλον άγνωστη. Τα ανοίγματα που δημιουργούνται καθώς οι γυναίκες φαίνεται να πιάνουν η μία την άλλη σέρνοντας τον χορό -ανοίγματα που θυμίζουν γοτθικές επιρροές ίσως, καθώς εκείνη την εποχή ο γλύπτης σπούδαζε χαλκοχυτική στην Ιταλία, έκαναν τον Ζογγολόπουλο να συνειδητοποιήσει ότι στη γλυπτική «κενό και πλήρες ισούται με ένα».

Τα τεράστια κενά μεταξύ των μορφών αποτελούν «παράθυρα» θέασης αλλά και εναρμόνισης με τον περιβάλλοντα χώρο και καταφέρνουν να ενώσουν οπτικά τα σκληρά πετρώματα της Ηπείρου με τον γαλάζιο ουρανό του Ιονίου. Με την αφαίρεση αυτών των όγκων υλικού το μνημείο αποκτά μία ιδιαίτερη ελαφρότητα και διαφάνεια στον χώρο, παρόλο το τεράστιο μέγεθός του.

Τα χρόνια πέρασαν, η κακή αντικεραυνική προστασία και ο πάγος του χειμώνα κατέστρεφαν συνεχώς το μνημείο, οι επικλήσεις του Ζογγολόπουλου για την ανάγκη επισκευών ήταν προς ώτα μη ακοώντων.

Μετά τον θάνατο του γλύπτη και τη σύσταση του Ιδρύματος Γεωργίου Ζογγολόπουλου, το 2004, ένα από τα πρώτα πράγματα που απασχόλησαν τη Γενική Γραμματέα του Ιδρύματος, Υβόννη Θεοδωρίδη, που τότε διηύθυνε το Ίδρυμα καθώς ήταν ο άνθρωπος που εκτελούσε χρέη γραμματέως του Γιώργου Ζογγολόπουλου όταν ο καλλιτέχνης ήταν εν ζωή, ήταν η αποκατάσταση του Μνημείου Ζαλόγγου σε συνεργασία με τον Δήμο Ζαλόγγου και την Περιφέρεια Ηπείρου.

Τελικά, τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατο του δημιουργού, ύστερα από ενέργειες του Ιδρύματος Γεωργίου Ζογγολόπουλου και της Περιφέρειας, το 2007, ο Δήμος Ζαλόγγου και η Περιφέρεια Ηπείρου πήρε ένα σημαντικό κονδύλι για την αποκατάσταση του έργου. Τμήματα από τις κεφαλές των γυναικών είχαν καταστραφεί και εξαφανιστεί τελείως, το Ίδρυμα Γεωργίου Ζογγολόπουλου αποφάσισε να αναθέσει στο Εργαστήριο Φωτογραμμετρίας του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου την τρισδιάστατη ψηφιακή αποτύπωση και γεωμετρική αποτύπωση του μνημείου. Η αποτύπωση έγινε από τρισδιάστατο σαρωτή laser, ο οποίος κατέγραψε 18 εκατομμύρια σημεία που απέχουν μεταξύ τους 2 εκ. Η επισκευή και αποκατάσταση του μνημείου από τεχνίτες, καλλιτέχνες και φοιτητές συντηρητές, καθώς και η νέας τεχνολογίας αντικεραυνική προστασία, διήρκεσε 5 χρόνια και έγινε με υποδείξεις, μελέτες και επιστασία του διευθυντή του Ιδρύματος Γεωργίου Ζογγολόπουλου και αρχιτέκτονα, Άγγελου Μωρέτη.

Η επισκευή του μνημείου, 47 χρόνια μετά την ανέγερσή του, απεκάλυψε διάφορες πινακίδες που επικάλυπταν η μία την άλλη και που είχαν τοποθετηθεί σε διάφορα, κατά καιρούς, «εγκαίνια» του μνημείου. Θεωρώντας ότι και αυτές οι πινακίδες αποτελούν μέρος της ιστορίας του μνημείου ενσωματώθηκαν στη βάση του μνημείου μία-μία χωριστά.

Η κήρυξη του γλυπτού σε Μνημείο Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς διασφαλίζει την προστασία του μνημείου ώστε να έχει την επίσημη μέριμνα της Ελληνικής Πολιτείας, σύμφωνα με την ιστορική και πολιτιστική του αξία.

Η πρόσβαση στον ιερό βράχο και στο σημείο του μνημείου είναι δυνατή μόνο από ένα λιθόχτιστο μονοπάτι, 410 σκαλοπατιών, σε σχέδιο του Πάτροκλου Καραντινού. Η κατασκευή τελεφερίκ για εύκολη πρόσβαση στο μνημείο κρίνεται απαραίτητη. Η μη ύπαρξη τελεφερίκ και, γενικά, εύκολης πρόσβασης στον ιερό βράχο μειώνει την επισκεψιμότητα του μνημείου αλλά και το ενδιαφέρον επισκεπτών του ευρύτερου χώρου εφ’ όσον αποκλείει ομάδες όπως ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας, μητέρες με μικρά παιδιά, εκπαιδευτικές εκδρομές μικρότερων ηλικιών, ΑΜΕΑ, κλπ. Αυτή την στιγμή η επισκεψιμότητα του μνημείου είναι 30-35.000 άτομα τον χρόνο που με την ύπαρξη τελεφερίκ θα πολλαπλασιαστεί τονώνοντας την τουριστική ανάπτυξη της ευρύτερης περιοχής.

Εν τω μεταξύ, το ίδιο το ιστορικό γεγονός του Χορού του Ζαλόγγου φέρει άυλη πολιτιστική κληρονομιά, λαϊκή παράδοση, λογοτεχνία, θεατρικά έργα, χορό και μουσικά έργα από τα οποία, μέσα από τις ψηφιακές τεχνολογίες, μπορούν να παραχθούν διάφορα μέσα προβολής του γεγονότος, αλλά και του μνημείου του ίδιου.

Με την αύξηση της επισκεψιμότητας θα είχε πλέον νόημα και η δημιουργία Μουσείου για την κατασκευή, αλλά και την επισκευή του έργου, προβάλλοντας το σχετικό αρχειακό υλικό διότι και η επισκευή, και πολύ περισσότερο η κατασκευή, θεωρούνται ως τεχνολογικοί και καλλιτεχνικοί άθλοι έως σήμερα.

Το Μνημείο Ζαλόγγου, υπό κλίμακα 1/10, δημιουργήθηκε από τον γλύπτη σε τέσσερα ορειχάλκινα αντίτυπα, τα οποία βρίσκονται: στο Προεδρικό Μέγαρο, στην Εθνική Γλυπτοθήκη, στο Μουσείο Μπενάκη και στην Υπαίθρια Δημοτική Γλυπτοθήκη Ψυχικού που είναι αφιερωμένη στο έργο του Γιώργου Ζογγολόπουλου.

Πηγή:naftemporiki.gr
https://www.naftemporiki.gr/culture/675377/to-mnimeio-zalongou-charaktiristike-mnimeio-neoteris-politistikis-klironomias/

Σαν σήμερα το 1803 πριν ακόμα να έχουμε δηλ.την επανάσταση του 1821 στις 18 Δεκεμβρίου 1803, 22 Σουλιώτισσες χορεύουν το χορό του Ζαλόγγου και πέφτουν στο γκρεμό μαζί με τα παιδιά τους, για να μην παραδοθούν στους Τούρκους.

Σαν σήμερα το 1803 πριν ακόμα να έχουμε δηλ.την επανάσταση του 1821 στις 
18 Δεκεμβρίου 1803, 22 Σουλιώτισσες χορεύουν το χορό του Ζαλόγγου και πέφτουν στο γκρεμό μαζί με τα παιδιά τους, για να μην παραδοθούν στους Τούρκους.

#Σὰν_σήμερα τὸ 1803, δύο ἡμέρες μετὰ τὸ ὁλοκαύτωμα στὸ Κούγκι, μὲ συνεχεῖς σκληρὲς μάχες μεταξὺ τῶν διασωθέντων Σουλιωτῶν καὶ τῶν τουρκαλβανικῶν ὀρδῶν τοῦ Ἀλῆ πασᾶ, περίπου ἑξῆντα Σουλιώτισσες προτίμησαν ἀντί τὴν αἰχμαλωσία,

νὰ καταγκρεμιστοῦν μὲ τὰ παιδιὰ τους σ΄ ἕνα "χορὸ θανάτου" ποὺ ἔμεινε γνωστὸς στὴν ἱστορία ὡς χορὸς τοῦ Ζαλόγγου. 

«Γυναῖκες τινες ὡσεί ἑξήκοντα, ὅλαι σχεδὸν χῆραι, ἰδοῦσαι τὸν κίνδυνον ἀναπόφευκτον ἐπρόκρινον, παρὰ τὴν πολυπαθῆ καὶ κατησχυμένην αἰχμαλωσίαν, τὸν ἡρωϊκόν καὶ στιγμιαῖον θάνατον τῆς αὐτοκτονίας».

(«Ἱστορία τοῦ Σουλίου, Περραιβοῦ).

"Σουλιώτισσες", ελαιογραφία του Γεώργιου Μηνιάτη

Ο λεγόμενος Χορός του Ζαλόγγου αποτελεί ένα ιδιαίτερα εντυπωσιακό ιστορικό και λαογραφικό περιστατικό που συνέβη 18 χρόνια πριν την Ελληνική Επανάσταση του 1821, περί το τέλος του Δεκεμβρίου του 1803 , στη κορυφή του όρους Ζάλογγο, εξ ου και η ονομασία του, ο οποίος και κατέληξε «εν χορώ» σε μια ομαδική απελπισμένη βρεφοκτονία και αυτοκτονία ορεσίβιων γυναικών της περιοχής Σουλίου.
Οι φήμες του συγκινητικού αυτού γεγονότος κάλυψαν πολύ γρήγορα όχι μόνο τον τουρκοκρατούμενο ελλαδικό χώρο, αλλά ήταν αυτές που κυριαρχούσαν στις ειδήσεις των Φιλελλήνων στην Ευρώπη κατά την έναρξη της ελληνικής επανάστασης, λαμβάνοντας μάλιστα ιδιαίτερες συγκινησιακές φορτίσεις και διαστάσεις θαυμασμού, εξιδανικεύοντας το.

Ιστορία
Το γεγονός αυτό ανάγεται στις μάχες που έδωσαν τα εκστρατευτικά σώματα του Αλή Πασά όταν αποφάσισε να καταστείλει τους Σουλιώτες που "λυμαίνονταν" περιοχές του Πασαληκίου των Ιωαννίνων. Κατά τις τελευταίες εκείνες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις, τέταρτες κατά σειρά, όταν περικυκλώθηκαν κάποια εναπομείναντα εκεί γυναικόπαιδα των Σουλιωτών, που είχαν καταφύγει στο υφιστάμενο ομώνυμο μοναστήρι, Μονή του Ζαλόγγου, που προκειμένου να μην υποστούν την αιχμαλωσία και άλλους εξευτελισμούς, αποφάσισαν να ριφθούν σε παρακείμενο γκρεμό, (φαράγγι), όπως και έπραξαν χορεύοντας και ρίχνοντας προηγουμένως τα βρέφη που κρατούσαν στην αγκαλιά τους.
Κατά τα ίδια γεγονότα η κόρη του Νώτη Μπότσαρη, ενώ μετέφερε στους ώμους της την τραυματισμένη μητέρα της, βλέποντας ότι κινδύνευαν να συλληφθούν από κάποιον Αλβανό, έριξε τη μητέρα από έναν βράχο στον ποταμό Αχελώο και έπεσε και η ίδια. Σημειώνεται ότι εκείνη την εποχή ο εξευτελισμός των γυναικών εχρησιμοποιείτο από τον Αλή Πασά ως μέσο αντιμετώπισης των Σουλιωτών. Ένας από τους τρόπους εξευτελισμού ήταν και η πώληση των γυναικών ως σκλάβων, σε εποχή που το εμπόριο λευκών σκλάβων μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν νόμιμο και καταργήθηκε με φιρμάνι μόλις το 1830.


Αναφορά Μπαρτόλντυ
Πρώτος που κατέγραψε το γεγονός αυτό, ήταν ο Πρώσος περιηγητής και διπλωμάτης Ιάκωβος Μπαρτόλντυ, που έτυχε την εποχή εκείνη (1803-1804) να βρίσκεται στα Ιωάννινα. Η έστω και πολύ περιληπτική αναφορά του στο γεγονός κρίνεται περισσότερο αντικειμενική, με δεδομένο ότι δεν ήταν και τόσο ευνοϊκός προς τους Έλληνες, ούτε όμως και με τον Αλή Πασά, που όμως δεν τον εμπόδισε να τονίσει τη γενναιότητα των Σουλιωτών, αλλά και την αγριότητα των τμημάτων του Αλή Πασά. Στην αναφορά του εκείνη στο έργο του «Ταξίδιον εις την Ελλάδα 1803 - 1804», (δημοσιεύτηκε στη γερμανική το 1805, και σε γαλλική μετάφραση το 1807), σημειώνει (σε ελεύθερη μετάφραση):
"Καμιά εκατοστή απ΄ αυτούς τους δυστυχισμένους είχαν αποτραβηχτεί βόρεια της Πρέβεζας στο Μοναστήρι του Ζαλόγγου. Τους επιτέθηκαν εκεί θεωρώντας ότι τάχα αυτή η τοποθεσία, πράγματι ισχυρή, θα μπορούσε να τους προσφέρει ένα νέο τόπο μόνιμης διαμονής, όπου και η σφαγή που ακολούθησε υπήρξε φρικτή. Τριάντα εννέα γυναίκες γκρεμίστηκαν από τα βράχια με τα παιδιά τους που μερικά ακόμη βύζαιναν."
Σημειώνεται η αναφορά για "39" γυναίκες που "γκρεμίστηκαν", με τα παιδά τους χωρίς να διασαφηνίζεται αν ήταν αυτοκτονία, ή θηριωδία.
Αναφορά Γ. Ληκ [Επεξεργασία]
Δεύτερος που κατέγραψε το γεγονός, περισσότερο λεπτομερώς, ήταν ο Άγγλος στρατιωτικός, περιηγητής και αρχαιολόγος, Γουλιέλμος Μαρτίνος Ληκ, από πληροφορίες που συνέλεξε το 1805, ως αντιπρόσωπος της Αγγλίας στα Ιωάννινα, τις οποίες συμπεριέλαβε στο σύγγραμμά του "Περιήγηση στη Β. Ελλάδα". Στην αναφορά του αυτή σημειώνει:
"Περίπου 100 οικογένειες είχαν αποτραβηχτεί στο μέρος αυτό από το Σούλι και την Κιάφα, με συνθήκες και ζούσαν στο λόφο ανενόχλητες ώσπου έπεσε το Κούγκι. Τότε επειδή τάχα η περιοχή αυτή ήταν περισσότερη οχυρή ξαφνικά τους επιτέθηκαν με διαταγή του Βεζίρη. Όταν η κατάσταση έγινε απελπιστική ο Κίτσος Μπότσαρης και ένα τμήμα του διέφυγαν. Από τους υπολοίπους, 150 σκλαβώθηκαν και 25 κεφάλια στάλθηκαν στον Αλβανό Μπουλούκμπαση στην Καμαρίνα που διεύθυνε τις επιχειρήσεις, 6 άνδρες και 22 γυναίκες ρίχτηκαν από τα βράχια από το ψηλότερο σημείο του γκρεμνού, προτιμώντας έτσι παρά να πέσουν ζωντανοί στα χέρια των εχθρών τους. Πολλές γυναίκες που είχαν παιδιά τις είδαν να τα ρίχνουν με δύναμη προτού εκείνες κάνουν το μοιραίο πήδημα "
Στη δεύτερη ιστορικά αυτή αναφορά γίνεται σαφής λόγος για αυτοκτονία και βρεφοκτονία, ενώ προστίθενται 6 άνδρες, ο δε αριθμός των γυναικών περιορίζεται στις 22, χωρίς να γίνεται και εδώ μνεία για χορό. Σημειώνεται όμως ότι το σύγγραμμα αυτό δημοσιεύτηκε 33 χρόνια αργότερα, το 1835, επί Βασιλείας του Όθωνα.

Αναφορά Χόλαντ
Tο 1815 ο Χ. Χόλαντ εκδίδει σύγγραμμα με εντυπώσεις του από την Ελλάδα του 1812-13, κάνοντας επιγραμματικά λόγο μόνο για τη βρεφοκτονία στο σχετικό περιστατικό:
«...λέγεται σαν πραγματική ιστορία, πως μια ομάδα Σουλιώτισσες, μαζεύτηκαν σ΄ ένα από τα κοντινά στο Σαράι βάραθρα και έριξαν εκεί τα βρέφη τους για να μη γίνουν σκλάβοι του εχθρού».
Στη τρίτη αυτή αναφορά του περιστατικού, αναφέρεται μόνο η βρεφοκτονία. Με το όνομα Σαράι φέρεται ένα παλαιό πυργόκαστρο που ύπήρχε στη περιοχή, κοντά στη Μονή του Ζαλόγγου.

Αναφορά Χ. Περραιβού
Τον ίδιο όμως χρόνο, το 1815, (έξι χρόνια πριν την επανάσταση του 21), δημοσιεύεται και η πρώτη ελληνική αναφορά στο περιστατικό που περιλαμβάνεται στη δεύτερη έκδοση της "Ιστορίας του Σουλίου και της Πάργας" του Χριστόφορου Περρραιβού που τυπώθηκε στη Βενετία, που αποτελεί και την πρώτη ουσιαστικά ελληνική πηγή του γεγονότος.
Κατ΄ αυτή, όταν τα στρατεύματα του Αλή απέτυχαν και την φορά αυτή να αιχμαλωτίσουν τους Σουλιώτες που όδευαν προς την Πάργα, και παρά τις συνομολογήσεις που είχαν κάνει μαζί τους, αφού ξεκουράστηκαν επί τριήμερο, επιτέθηκαν ξαφνικά στο Ζάλογγο όπου διαβιούσαν όσοι Σουλιώτες είχαν συνθηκολογήσει νωρίτερα με τον Αλή Πασά, αναφέροντας σχετικά…
«τότε εγνώρισαν ο Κουτσιονίκας και ο Κίτσιο Μπότσαρης την συνηθισμένην αντιπληρωμήν όπου δίδει ο Βεζίρης εις τους πιστούς του προδότας, πλην η μετάνοια τότε ήτο ανωφελής. Άρχισαν μ΄ όλον τούτο και αντεμάχοντο μεγαλοψύχως, δεν είχαν όμως τα αναγκαία ν΄ αντισταθούν περισσότερον από δύο ημέρας. Αι γυναίκες δε κατά την δευτέραν ημέραν βλέπουσαι ταύτην τη κτηνώδη περίστασιν, εσυνάχθησαν έως εξήκοντα, επάνω εις έναν πετρώδη κρημνόν. Εκεί εσυμβουλεύθησαν και απεφάσισαν ότι καλύτερα να ριφθούν κάτω από τον κρημνόν διά να αποθάνουν, πάρεξ να παραδοθούν διά σκλάβες εις χείρας των Τούρκων. Όθεν αρπάξαντες με τας ιδίας των χείρας τα άκακα και τρυφερά βρέφη, τα έρριπτον κάτω εις τον κρημνόν. Έπειτα αι μητέρες πιάνοντας η μία με την άλλη τα χέρια τους άρχισαν και εχόρευαν, χορεύουσαι δε επηδούσαν ευχαρίστως μίαν κατόπιν της άλλης από τον κρημνόν. Μερικαί όμως δεν απέθανον, επειδή έπιπτον επάνω εις τα παιδία των και τους συντρόφους, των οποίων τα σώματα ήταν καρφωμένα πάνω εις τες μυτερές πέτρες του κρημνού».
Στην πρώτη αυτή ελληνική καταγραφή του περιστατικού σημειώνεται αφενός ο αριθμός των γυναικών, στο περίπου, "έως 60", και ότι προηγουμένως "εσυμβουλεύθησαν", (με την κυριολεκτική ερμηνεία της λέξης), όπου κατόπιν συμβουλίου αποφάσισαν πλέον συνειδητά τη βρεφοκτονία και τη δική τους στη συνέχεια αυτοκτονία. Και ενώ αναφέρεται εδώ πρώτη φορά ο "χορός", δεν προσδιορίζεται η ημερομηνία. Πάράλληλα γίνεται μνεία περί της προδοσίας που είχε σχετικά σημειωθεί, για την οποία οι προδότες αναγνωρίζουν το σφάλμα τους, πολεμώντας γενναία, πλην όμως αυτό όπως αποδείχθηκε το πλήρωσαν περισσότερο τα γυναικόπαιδα. Στην επόμενη έκδοση του έργου αυτού, το 1857, απαλείφθηκε το περιστατικό της προδοσίας και η λεπτομέρεια του χορού η δε αναφορά στο γεγονός είναι ψυχρή χωρίς συναισθηματικά στοιχεία.

Αναφορά Πουκεβίλ
Το 1820 ο Γάλλος περιηγητής Φραγκίσκος Πουκεβίλ που διέμενε 10 και πλέον χρόνια στην αυλή του Αλή Πασά, εκδίδει τους 3 πρώτους τόμους του έργου του Ταξίδι στην Ελλάδα. Στο 3ο τόμο περιλαμβάνει το επεισόδιο ως ακολούθως (ελεύθερη απόδοση)
«...τις γυναίκες τις γκρέμισαν από τα ύψη των βουνών στις αβύσσους του Αχέροντα, τα παιδιά πουλήθηκαν στα παζάρια.»
Εδώ γίνεται σαφής αναφορά για θηριωδία και όχι για βρεφοκτονία ούτε και για αυτοκτονία. Τον επόμενο όμως χρόνο που εκδίδονται οι άλλοι τόμοι περιλαμβάνεται το γεγονός με περισσότερη λεπτομέρεια:
«Ηρωικό θάρρος εξήντα γυναικών, που κινδύνευαν να παραδοθούν στη σκλαβιά των Τούρκων. Ρίχνουν τα παιδιά τους πάνω στους πολιορκητές σαν να ήταν πέτρες έπειτα, πιάνοντας το τραγούδι του θανάτου και κρατώντας η μιά το χέρι της άλλης, ρίχτηκαν στο βάθος της αβύσσου, όπου τα κομματιασμένα πτώματα των παιδιών τους δεν άφηναν μερικές να συναντήσουν το Χάρο, όπως θα το ήθελαν.»
Στη νεότερη αυτή αναφορά περιλαμβάνεται πλέον ο χορός 60 γυναικών καθώς και η βρεφοκτονία και αυτοκτονία τους, που ταυτίζεται με την αναφορά του Περραιβού, με επιπλέον μια σημείωση ημερομηνίας στο περιθώριο: 22 Δεκεμβρίου 1803 (π. ημερ.).

Αναφορά Κλ. Φωριέλ
Και ενώ έχει ξεκινήσει η επανάσταση των Ελλήνων, οι φήμες συνεχίζουν να φουντώνουν παράλληλα με τον φιλελληνισμό. Έτσι το 1823 ο Γάλλος ιστορικός ακαδημαϊκός και σπουδαίος φιλέλληνας Κλωντ Φωριέλ συγκεντρώνει τα υπομνήματα των τραγουδιών που θα εκδώσει το επόμενο καλοκαίρι του 1824. Σ΄ αυτά ο Φωριέλ αναφερόμενος στη 2η μέρα εκείνης της μάχης φαίνεται ν΄ ακολουθεί πιστά τον Περραιβό προσθέτοντας πολλές παραστατικές λεπτομέρειες:
«..ήταν ακόμα αβέβαιη, όταν εξήντα γυναίκες, βλέποντας πως στο τέλος θα σκοτώνονταν οι δικοί τους, μαζεύονται σ΄ ένα απότομο ψήλωμα στον γκρεμό, που στη μία πλευρά του ανοιγόταν ένα βάραθρο και στο βάθος του το ρέμα άφριζε ανάμεσα στους μυτερούς βράχους που γέμιζαν τις όχθες και τη κοίτη του. Εκεί αναλογίζονται τι έχουν να κάνουν, για να μη πέσουν στα χέρια των Τούρκων, που τους φαντάζονται κιόλας να τις κυνηγούν. Αυτή η απελπισμένη συζήτηση στάθηκε σύντομη, και η απόφαση που ακολούθησε ήταν ομόγνωμη. Οι περισσότερες απ΄ αυτές τις γυναίκες ήταν μητέρες, αρκετά νέες, και είχαν μαζί τα παιδιά τους, άλλες στο βυζί ή στην αγκαλιά, άλλες τα κρατούσαν από το χέρι. Η κάθε μια πήρε το δικό της, το φίλησε για τελευταία φορά και το έριξε ή το έσπρωξε γυρνώντας το κεφάλι στον διπλανό γκρεμό. Όταν δεν είχαν πια παιδιά να γκρεμίσουν, πιάστηκαν από τα χέρια και άρχισαν ένα χορό, γύρω – γύρω, όσο πιο κοντά γινόταν στην άκρη του γκρεμού και η πρώτη απ΄ αυτές, αφού χόρεψε μια βόλτα φτάνει στην άκρη, ρίχνεται και κυλιέται από βράχο σε βράχο ως κάτω στο φοβερό βάραθρο. Ωστόσο ο κύκλος, ή ο χορός συνεχίζει να γυρνάει, και σε κάθε βόλτα μια χορεύτρια αποκόβεται με τον ίδιο τρόπο, ως την εξηκοστή. Λένε πως από κάποιο θαύμα, μία απ΄ αυτές τις γυναίκες δεν σκοτώθηκε πέφτοντας».
Η λεπτομερής αυτή περιγραφή του Χορού του Ζαλόγγου, με τις εξήντα γυναίκες προσέδωσε μια ιδιαίτερη χρονικά αυτοτέλεια με μια παράλληλη πληρότητα αυτοθυσίας, αντί αυτοκτονίας, εξαίρετης συγκίνησης και θαυμασμού με διεθνή πλέον εμβέλεια που και κυριάρχησε σ΄ όλες τις μετέπειτα ιστορικές αναφορές.

Σημείωση
Διευκρινίζεται ότι το δημοτικό τραγούδι "Έχε γειά καημένε κόσμε" που αναφέρεται στο περιστατικό ως χορός του Ζαλόγγου έχει προσδιοριστεί, όπως σημειώνει ο Αλέξης Πολίτης, ότι είναι δημιούργημα του 1908.

Παρόμοια Περιστατικά
Στην Νάουσα Ημαθίας το 1822 κατά την πολιορκία και την καταστροφή της πόλης από τους Τούρκους, αρκετές Ναουσαίες με τα παιδιά και τα μωρά τους, παίρνοντας ίσως δύναμη και από τις Σουλιώτισσες, πήδηξαν όλες μαζί, μια μια στα αφρισμένα νερά του ποταμού Αράπιτσα, από τον γκρεμό, βρίσκοντας ηρωικό θάνατο για να γλιτώσουν από την σκλαβιά και την ατίμωση.
Κατά τις επιχειρήσεις του Ελληνοτουρκικού Πολέμου στην Ήπειρο το 1897, περίπου στην ίδια περιοχή, λίγο έλειψε να επαναληφθούν σκηνές Ζαλόγγου στις 24 Απριλίου (παλ. ημ/γιο). Τότε οι κάτοικοι του χωριού Καμαρίνα είχαν οπλιστεί και κατέλαβαν το παλαιό οχυρό κοντά στο χωριό Ιμάμ Τσαούς ελέγχοντας το δρόμο από Πρέβεζα προς Λούρο. Εναντίον τους εστάλη ισχυρή δύναμη αρχικά 2 λόχων και 30 έφιππων χωροφυλάκων, αργότερα δε από την Πρέβεζα δύο τάγματα και 300 εθελοντές. Οι κάτοικοι της Καμαρίνας, μαζί με γυναίκες και παιδιά, αποσύρθηκαν από το φρούριο και υποχώρησαν αρχικά προς το χωριό τους το οποίο όμως πυρπολήθηκε και πολλοί σκοτώθηκαν. Κατά τη μαρτυρία κατοίκου της Καμαρίνας που διασώθηκε, οι κάτοικοι κατέφυγαν κοντά στη μονή του Ζαλόγγου, περίπου μισής ώρας απόσταση από το χωριό. Εκεί συγκεντρώθηκαν περίπου 130 Καμαρινιώτες, άνδρες και γυναικόπαιδα, μαζί με περίπου 20 εθελοντές από άλλα μέρη, εκ των οποίων 14 Λευκαδίτες. Περικυκλώθηκαν από τις τουρκικές δυνάμεις και από εκατοντάδες ατάκτων Αλβανών που είχαν συγκεντρωθεί με την προοπτική της λείας. Προς στιγμήν από τους Έλληνες μαχητές αποφασίστηκε ένα νέο Ζάλογγο και μάλιστα μια γυναίκα έπεσε από τα βράχια και σκοτώθηκε. Οι Τούρκοι εξεπλάγησαν από το γεγονός και σταμάτησαν το πυρ, και έτσι έγινε δυνατό να διαφύγουν οι περισσότερες γυναίκες με την κάλυψη του σκότους.
Κατά τη απόβαση των Τούρκων στα Ψαρά (1821) και την περίφημη καταστροφή του νησιού, έγινε επίσης αυτο-ανατίναξη ομάδας αμυνομένων, με τη σύμφωνη γνώμη των γυναικών, όταν συνειδητοποίησαν ότι δεν μπορούν πλέον να αντισταθούν και ότι οι Τούρκοι είναι έτοιμοι να προχωρήσουν στην αρπαγή των γυναικών και παιδιών. Επίσης νέες γυναίκες αυτοκτόνησαν πέφτοντας στη θάλασσα για να μη συλληφθούν ζωντανές...

Αναδημοσίευση από: